پس از رحلت پیامبر اکرم (ص)، مسلمانان درگیر حوادث و مشکلاتی شدند که مسیر تاریخ را متحول کرد. یکی از تلخترین و دردناکترین این رویدادها، داستان فدک و مظلومیت بیپایان حضرت فاطمه زهرا (س) بود؛ بانویی که نهتنها دختر پیامبر خدا، بلکه الگوی ایمان، صبر و شهادت طلبی برای تمام انسانها محسوب میشود. فدک، قطعه زمینی بود که به فرمان خدا و به دست رسول اکرم (ص) به حضرت زهرا (س) بخشیده شد، اما پس از رحلت پیامبر، به ناحق از او گرفتند و این مسئله آغاز دوران رنجها و مظلومیتها ی زهرای مرضیه گردید که در نهایت به شهادت آن بانوی بزرگوار انجامید. بررسی ماجرای فدک و شهادت حضرت زهرا (س)، نه تنها بیانگر ظلم و ستمی است که بر خاندان نبوت رفت، بلکه نوری پرفروغ بر تاریکیهای تاریخ میتاباند تا حقیقت، هرگز فراموش نشود. همراه با معراج النبی باشید تا در مورد این بخش از تاریخ اسلام بیشتر بدانیم.
موقعیت جغرافیایی باغ فدک
فدک روستایی سرسبز و خوش آب و هوا در نزدیکی خیبر، در حدود دویست کیلومتری مدینه قرار داشت؛ سرزمینی آباد که یهودیان در آنجا سکونت داشتنند. این منطقه به سبب مزارع پر محصول، باغهای زیبا و نخلستانهای فراوانش مشهور بود. پس از رحلت پیامبر اکرم (ص)، بر سر مالکیت فدک اختلافاتی بین حضرت فاطمه زهرا (س) و حکومت وقت به وجود آمد. خلفا فدک را به نفع خلافت مصادره کردند و حضرت زهرا (س) نیز در پاسخ، خطبه معروف فدکیه را در دفاع از حق خود ایراد کرد. از دیدگاه شیعیان، فدک از سوی خلفای ظالم به ناحق گرفته شد و این موضوع به یکی از روشنترین جلوههای مظلومیت حضرت زهرا (س) در تاریخ اسلام تبدیل شد.
هدیه فدک به مادر سادات
باغ فدک در زمان پیامبر اکرم (ص) بدون جنگ و درگیری به دست مسلمانان افتاد. از آنجا که فتح آن بدون لشکرکشی انجام شده بود، بر اساس آیه “فیء” اینگونه اموال مخصوص پیامبر خدا محسوب میشد. به همین دلیل، رسول اکرم (ص) فدک را به دختر گرامی خود، حضرت فاطمه زهرا (س) هدیه کرد.
علامه جعفر سبحانی مینویسد که مفسران شیعه و گروهی از محدثان اهلسنت گفتهاند: پس از نزول آیه “وَآتِ ذَا الْقُرْبَیٰ حَقَّهُ” یعنی “حق خویشاوند را ادا کن” پیامبر (ص) در اجرای این فرمان الهی، فدک را به فاطمه (س) عطا کرد. این روایت مهم و تاریخی را تعدادی از عالمان برجسته اهلسنت از جمله جلالالدین سیوطی در الدر المنثور، متقی هندی در کنز العمال، حاکم حسکانی در شواهد التنزیل، قندوزی حنفی در ینابیع المودة و دیگر دانشمندان اسلامی نقل کرده و شرح دادهاند.
باغ فدک چگونه از حضرت زهرا (س) گرفته شد
پس از رحلت پیامبر اکرم (ص) ابوبکر همان طور که خلافت جامعه اسلامی را به زور تصاحب کرده بود، در دهمین روز حکومت خود، شخصی را به سوی باغ فدک فرستاد. او دستور داد تا نماینده و وکیل حضرت فاطمه زهرا (س) را از آنجا بیرون کنند و فدک را به نفع حکومت مصادره نمایند.
آن مأمور فورا فرمان را اجرا کرد و فاطمه زهرا (س)، دختر پیامبر، که سالها با اجازه پدر بزرگوارش بر فدک مالکیت داشت، بیهیچ جرم و دلیلی از ملک خود بیرون رانده شد. این رفتار نه تنها غمی سنگین و بزرگ بر دل او گذاشت، بلکه شروع فصل جدیدی از رنج و مظلومیت حضرت زهرا (س) در تاریخ اسلام بود.
دلایل حضرت زهرا (س) و حکومت درباره فدک
میان حضرت فاطمه زهرا (س) و حکومت وقت درباره فدک، دو دیدگاه و ادعای متفاوت وجود داشت.
الف) ادعاهای حضرت زهرا (س) در مورد باغ فدک
بر اساس باور مشهور میان شیعیان، حضرت زهرا (س) فدک را ملک شخصی خود میدانست و برای ثابت کردن این مالکیت از دو دلیل بخشش و ارث استدلال کرد.
در ابتدا ایشان فرمودند که پیامبر اکرم (ص) فدک را در زمان زندگانی خود به او بخشیده است و از حکومت خواست این باغ را برگرداند. اما هنگامی که حکومت وقت شهادت گواهان حضرت را نپذیرفت و از پس دادن فدک خودداری کرد، حضرت زهرا (س) از مسیر دیگری وارد شد و فدک را به عنوان میراث پدر درخواست کرد
ایشان در این باره به آیات قرآن درباره احکام ارث استناد کرد؛ از جمله آیهای که میفرماید: “خداوند به شما در مورد ارث فرزندانتان سفارش میکند: سهم فرزند پسر دو برابر سهم دختر است”
در پاسخ به استدلال ابوبکر مبنی بر اینکه پیامبران از خود ارثی باقی نمیگذارند، حضرت زهرا (س) فرمود: “چگونه است که فرزندانت از تو ارث میبرند، ولی ما از رسول خدا (ص) ارث نمیبریم؟”
سپس برای تأکید بر حقانیت سخن خود، به آیات دیگر قرآن که خیلی روشن از به ارث رسیدن اموال پیامبران یاد کرده است، کمک گرفت از جمله: آیه ۶ سوره مریم که فرمود: ‘پروردگارا، من از خویشانم بیمناکم که پس از من وارث من خواهند شد. پس به من فرزندی عطا کن که از من و خاندان یعقوب ارث برد”
به این روش حضرت زهرا (س) با کمک گرفتن از آیات قرآن کریم و سیره پیامبر (ص)، حق مالکیت خود بر فدک را از دو جنبه بخشش مستقیم پیامبر و ارث مشروع فرزند از پدر ثابت کرد.
ادعای حکومت در مورد باغ فدک و غصب آن
حکومت در مقابل حضرت (س) عمدتا دو ادعا مطرح کرد:
1-صدقه بودن فدک
معنای این عبارت آن است که پیامبر اکرم (ص) فدک را به کسی نبخشید و با آن به روش صدقه جاریه برخورد کرد .یعنی رسول خدا (ص) از درآمد فدک زندگانی شخصی حضرت فاطمه زهرا (س) و دیگر بنی هاشم را تامین می کرد و مازاد آن را در راه خدا به مصرف می رساند.
از آن جا که ابوبکر خود را جانشین مشروع پیامبر اکرم (ص) می دانست، می خواست با در اختیار گرفتن فدک، این مشروعیت ادعایی را برای همه به اثبات برساند و اعتقاد داشت که چشم پوشی از این زمین نوعی نقص در مشروعیت حکومتش به وجود میآورد.
2- حدیث نفی ارث پیامبران
منظور از این حدیث، روایتی است که ابوبکر آن را از پیامبر اکرم (ص) چنین نقل کرد: ‘ما جماعت پیامبران از خود ارث باقی نمی گذاریم . هر چه از ما برجای ماند صدقه است. در مورد این حدیث هم نقطه نظرات زیادی وجود دارد.
1- تا آن زمان این حدیث را جز ابوبکر هیچ کس نشنیده بود. بسیاری از محدثان نیز بر این موضوع اتفاق نظر دارند که راویت کننده این حدیث تنها ابوبکر بود . البته بعدها افرادی مثل مالک بن اوس یافت و در دهه های بعد عمر، زبیر، طلحه و عایشه نیز در شمار تایید کنندگان این حرف قرار گرفتند.
2- ابوبکر با بیان این حدیث ناقل گفته پیامبر اکرم (ص) بود و در طرف مقابل، حضرت فاطمه (س) و حضرت علی (ع) و ام ایمن ناقل سخن و بیانات پیامبر اکرم (ص) در مورد بخشش باغ فدک بودند . با توجه به اینکه افراد زیادی نظرشان بر این بود که پیامبر باغ را به حضرت زهرا داده بودند، میتوان گفت که سخن ابوبکر چندان قابل پذیرش نیست.
3- این حدیث با آیات متعددی از قرآن که در آن میراث انبیا آمده است، همخوانی ندارد و آشکار است نمی توان تنها با یک حدیث در مقابل این آیات روشن و دقیق مقاومت کرد.
4- اگر طبق این حدیث معتقد شویم پیامبر اکرم (ص) هیچ گونه مالی به ارث نگذاشت، چگونه است که طبق نقل اهل سنت بعضی از اموال آن حضرت (ص) مانند وسایل شخصی و نیز حجره های آن حضرت (ص) به ارث می رسید
واکنش امام علی علیه السلام
در منابع تاریخی از جمله کتاب طبرسی آمده که پس از ماجرای فدک، علی (ع) به مسجد رفت؛ جایی که ابوبکر در میان گروهی از مهاجران و انصار نشسته بود. امام (ع) به ابوبکر فرمودند:
“چرا فاطمه (س) را از ارث پدری منع میکنی، در حالی که او، علاوه بر داشتن حق ارث پدری،
در زمان حیات پیامبر (ص) مالک آن بود”
پس از این سخن، گفتوگویی طولانی میان امام علی (ع) و ابوبکر پیش آمد. ابوبکر در ابتدا مالکیت فاطمه (س) را بر فدک قبول نکرد و از او شاهدی درخواست کرد. امام علی (ع) در پاسخ فرمود:
“گر مالی در دست مسلمانی باشد و من ادعا کنم که آن مال از آنِ من است، گواه را از چه کسی میطلبی؟”
ابوبکر جواب داد: “از تو که مدعی هستی”
امام فرمود: “پس چرا در مورد فاطمه (س)، با وجود اینکه فدک از زمان پیامبر (ص) در تصرف او بوده ، برخلاف عدالت اسلامی، از او شاهد میخواهی و از کسانی که مدعی هستند، شاهدی نمیخواهی”
ابوبکر مدتی سکوت کرد و سپس گفت: “ای پسر ابوطالب، اگر شاهدی داری بیاور.
در این هنگام، امیرالمؤمنین (ع) به آیه تطهیر اشاره کرد و از ابوبکر پرسید:
“این آیه درباره چه کسانی نازل شده است؟ درباره ما خاندان پیامبر یا دیگران؟”
ابوبکر پاسخ داد: “درباره شما اهلبیت.”
امام (ع) سپس فرمود:
“اگر کسانی ادعا کنند و شهادت دهند که فاطمه (س) کار خطایی انجام داده است، چه حکمی میکنی؟”
ابوبکر گفت: “همانند دیگر زنان مسلمان با او رفتار میکنم.”
امیرالمؤمنین (ع) با خشم و اندوه فرمود:
“کافر شدی، ای ابوبکر! خداوند در آیه تطهیر، فاطمه (س) را از هر گونه پلیدی و گناه پاک دانسته است. چگونه شهادت دروغ مردم را درباره او قبول میکنی؟ حالا هم فرمان خدا و پیامبر را درباره فدک نادیده گرفتهای و فکر میکنی که باغ فدک غنیمت است.
سخن پایانی
پس از رحلت پیامبر اکرم (ص)، یکی از تلخترین حوادث تاریخ اسلام ماجرای فدک و مظلومیت حضرت فاطمه زهرا (س) بود. فدک، باغی سرسبز در نزدیکی قلعه خیبر بود که پیامبر (ص) به فرمان خدا به دخترش فاطمه (س) بخشید. اما پس از رحلت ایشان، حکومت وقت آن را به ناحق از ایشان گزفت و این آغاز دوران رنج و اندوه حضرت زهرا (س) شد.
حضرت زهرا (س) در دفاع از حق خود، دو دلیل آورد: اولی اینکه بخشش فدک از سوی پیامبر (ص)، و دوم، حق ارث طبق آیات قرآن. اما ابوبکر با استناد دروغین به حدیثی منسوب به پیامبر که “انبیا ارث نمیگذارند” این حق را نپذیرفت. اگرچه این حدیث با آیات قرآن درباره ارث پیامبران مطابقت نداشت و فقط ابوبکر آن را گفته بود.
امام علی (ع) نیز در مسجد با دلایل و شواهد محکم از حق حضرت زهرا (س) دفاع کرد و بیعدالتی در این ماجرا را آشکار ساخت.
سوره مریم – آیه 6 – شهریار پرهیزگار
يَرِثُنِي وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ ۖ وَاجْعَلْهُ رَبِّ رَضِيًّا
که وارث من و دودمان یعقوب باشد؛ و او را مورد رضایتت قرار ده!»