بررسی روایت مسمومیت پیامبر (ص) به دست زن یهودی پس از جنگ خیبر
ماجرای مسمومیت پیامبر اسلام صلیاللهعلیهوآله، یکی از روایتهای مشهور پس از جنگ خیبر است که در برخی منابع اسلامی، بهویژه در کتابهای روایی، ذکر شده است. در این مقاله، ابتدا خلاصهای از این روایت را بررسی میکنیم و سپس نقدهای وارد بر آن و ارتباط احتمالیاش با رحلت پیامبر (ص) را از نگاه برخی محققان مرور خواهیم کرد.
یادآوری مهم:
این مقاله صرفاً مروری تحلیلی بر یکی از روایتهای تاریخی مشهور درباره مسمومیت پیامبر اسلام (ص) است. هدف، داوری قطعی یا تأیید یک روایت خاص نیست، بلکه ارائه گزارشی مستند و قابل بررسی از آنچه در منابع مختلف آمده میباشد. بدیهی است که دیدگاههای متعددی در اینباره وجود دارد و محققان میتوانند با مراجعه به منابع دیگر، بررسیهای دقیقتری انجام دهند.
داستان مسمومیت پیامبر (ص) به دست زن یهودی
پس از فتح خیبر به دست مسلمانان و پایان گرفتن غنائم جنگ، پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله در مدینه به امور مسلمانان رسیدگی میکرد. در همین زمان، زنی یهودی به نام زینب بنت حارث، خواهر مرحب (از بزرگان کشتهشده یهود)، تصمیم به اقدامی مرموز گرفت.
او گوسفندی را ذبح و بریان کرد و آن را با سمی کشنده آغشته نمود. چون شنیده بود که پیامبر شانهی گوسفند را بیشتر از سایر قسمتها دوست دارد، مقدار بیشتری از زهر را در همان بخش ریخت. سپس گوشت را به عنوان هدیهای از سوی یک زن تازه مسلمان، نزد پیامبر فرستاد.
بر اساس نقل برخی منابع، پیامبر خدا صلیاللهعلیهوآله و اصحابی چون بشر بن براء بن معرور از آن گوشت برداشتند. پیامبر پیش از بلعیدن گوشت، آن را بیرون آورد و فرمود:
«این گوشت به من خبر داد که مسموم است.»
در این لحظه، دیگران نیز از خوردن گوشت خودداری کردند. اما بشر، که پیشتر لقمهای خورده بود، دچار مسمومیت شد و پس از مدتی جان باخت.
وقتی زن یهودی احضار شد، به اقدام خود اعتراف کرد و گفت:
«با خود گفتم اگر او پادشاه است، از شرّش خلاص میشویم؛ و اگر پیامبر باشد، از زهر آگاه خواهد شد و نخواهد خورد.»
برخی منابع میگویند پیامبر او را بخشید، اما در برخی دیگر آمده است که پس از شهادت بشر، زن یهودی قصاص شد.
نقد و بررسی روایت از منظر منابع شیعی
مطالب زیر، برگرفته از کتاب «مشهورات بیاعتبار» نوشتهی مهدی سیمایی است و با بررسی منابع شیعه، به تعارضها و اشکالات روایت میپردازد.
1 تناقض درباره خوردن یا نخوردن گوشت توسط پیامبر (ص)
- در بیشتر منابع آمده که پیامبر گوشت را نخوردهاند و با معجزه از مسموم بودن آن آگاه شدند.
- تنها در کتاب بصائر الدرجات روایتی آمده که حضرت از آن گوشت خوردند و سالها بعد به اثر آن اشاره کردند. اما این نقل هم از نظر سندی ضعیف است.
2 تعارض در نام فرد مسمومشده
- در برخی نقلها گفته شده “براء بن معرور” از گوشت مسموم خورده؛ در حالی که این شخص، از یاران قدیمی پیامبر و عضو بیعت عقبه اول بوده و پیش از هجرت وفات یافته است.
- اما در روایتهای معتبرتر، فردی که مسموم شده بشر بن براء (فرزند براء) معرفی میشود. به نظر میرسد نقل اشتباه نام، ناشی از تصحیف یا ناآگاهی ناقلان باشد.
3 ناسازگاری روایت با منطق معجزه پیامبر (ص)
- اگر پیامبر از گوشت خورده بودند، معجزه آگاه شدن از مسمومیت چه معنایی داشت؟
- زن یهودی در روایت میگوید اگر پیامبر باشد، از زهر آگاه خواهد شد. پس اساس روایت بر نخوردن گوشت توسط پیامبر و معجزهی آگاهی ایشان استوار است.
- در برخی نقلها آمده است که پیامبر پس از خواندن دعایی، گوشت را تناول کردند و همین امر موجب ایمانآوردن زن یهودی شد. این نقلها با سایر روایتها سازگار نیستند.
4 سندهای ضعیف یا منفرد
- روایت خوردن پیامبر از گوشت مسموم، تنها در بصائر الدرجات (اثر احمد بن محمد بن خالد برقی، قرن سوم) آمده که سند آن هم اشکال دارد.
- روایتهایی که در آن پیامبر از خوردن گوشت پرهیز کردند، تنها در منابعی چون خصال صدوق با سند ضعیف آمده است.
جمعبندی: آیا پیامبر (ص) با غذای مسموم از دنیا رفتند؟
با توجه به ضعف سندی روایت خوردن گوشت مسموم توسط پیامبر (ص)، و با در نظر گرفتن تعارضهای موجود در منابع تاریخی، نمیتوان ادعا کرد که رحلت پیامبر اسلام به دلیل مسمومیت در خیبر بوده است. معجزهی آگاه شدن از زهر، منطق درونی روایت را تأیید میکند و در عین حال، فرضیهی مسمومیت را با چالش جدی مواجه میسازد.
بر این اساس، روایت زن یهودی و گوشت مسموم، هرچند در برخی منابع ذکر شده، اما از منظر رجالی، سندی و محتوایی، دچار ابهامهایی است که پذیرش آن بهعنوان علت رحلت حضرت رسول (ص) را دشوار میسازد.