هفدهم ربیع الاول از روزهای مهم و فرخنده در تقویم شیعه است. در گزارش مشهور میان علمای امامیه، این روز با ولادت پر خیر و برکت پیامبر اکرم حضرت محمد(ص) و امام جعفر صادق(ع) پیوند دارد. به همین دلیل، هفدهم ربیع الاول جایگاه ویژه‌ای در میان مناسبت‌های اسلامی دارد و در منابعی مانند مفاتیح الجنان، اقبال الاعمال و المراقبات، اعمال و آدابی برای شب و روز این مناسبت نقل شده است.
در این روز، افزون بر توجه به عبادت و اعمال مستحب، بر بزرگداشت میلاد پیامبر اکرم(ص)، اظهار محبت به رسول خدا(ص) و اهل‌بیت(ع)، صدقه و خیرات، شاد کردن مؤمنان و توجه به سیره آن حضرت تأکید شده است.
هفدهم ربیع الاول چه مناسبتی دارد؟
مشهور میان علمای امامیه آن است که پیامبر اکرم(ص) در روز هفدهم ربیع الاول، در سال عام‌الفیل، در مکه مکرمه دیده به جهان گشود. در منابع تاریخی و روایی، درباره جزئیات زمان ولادت آن حضرت گزارش‌های مختلفی وجود دارد، اما هفدهم ربیع الاول قول مشهور در میان شیعیان است.
این روز همچنین سالروز ولادت امام جعفر صادق(ع)، ششمین امام شیعیان، در سال ۸۳ هجری قمری است. بنابراین، هفدهم ربیع الاول برای پیروان مکتب اهل‌بیت(ع) تنها یادآور ولادت پیامبر اسلام(ص) نیست؛ بلکه با میلاد امام صادق(ع) نیز همراه است و از این جهت نیز اهمیت ویژه‌ای دارد.
اعمال شب هفدهم ربیع الاول
شب هفدهم ربیع الاول در منابع شیعه، شبی مبارک و منسوب به شب ولادت پیامبر اکرم(ص) دانسته شده است. برای این شب و روز، اعمالی نقل شده که برخی از آنها در منابع عبادی شیعه آمده‌اند.
مهم‌ترین اعمال و آداب این مناسبت عبارت‌اند از:
۱. غسل
غسل به نیت روز هفدهم ربیع الاول از اعمالی است که در منابع اعمال این روز ذکر شده است. بنابراین، کسی که قصد انجام اعمال مستحب این مناسبت را دارد، می‌تواند با نیت غسل روز هفدهم ربیع الاول غسل کند.
۲. روزه گرفتن در هفدهم ربیع الاول
روزه یکی از مهم‌ترین اعمال این روز است. در منابع روایی و عبادی، برای روزه هفدهم ربیع الاول فضیلت فراوانی نقل شده است. از جمله آمده است که کسی که این روز را روزه بگیرد، خداوند ثواب روزه یک سال را برای او مقرر می‌کند.
در منابع اعمال ماه ربیع الاول همچنین هفدهم ربیع الاول در شمار چهار روزی قرار گرفته که روزه گرفتن در آنها فضیلت ویژه‌ای دارد؛ سه روز دیگر عبارت‌اند از:
- ۲۵ ذی‌القعده، روز دحوالارض
- ۲۷ رجب، روز مبعث
- ۱۸ ذی‌الحجه، روز عید غدیر
۳. صدقه و خیرات
از دیگر اعمال سفارش‌شده در این روز، صدقه دادن و انجام کارهای خیر است. در منابعی مانند اقبال الاعمال و مفاتیح الجنان، به صدقه، احسان و خیرات در این مناسبت توجه شده است.
هفدهم ربیع الاول می‌تواند فرصتی برای کمک به نیازمندان، اطعام دیگران، دستگیری از افراد نیازمند و انجام کار خیری باشد که به نیت شکرگزاری از نعمت وجود پیامبر اکرم(ص) که رحمتی برای عالمیان در هر زمان است، انجام می‌شود.
۴. شاد کردن مؤمنان
در کنار صدقه و احسان، شاد کردن مؤمنان نیز از اعمالی است که برای این روز بیان شده است. برگزاری مراسم میلاد، دیدار با خانواده و دوستان، هدیه دادن و ایجاد فضای محبت و شادی میان مؤمنان، در صورتی که با موازین شرعی همراه باشد، می‌تواند در چارچوب بزرگداشت این مناسبت قرار گیرد.
زیارت پیامبر اکرم(ص) در هفدهم ربیع الاول
زیارت رسول خدا(ص) از دیگر اعمالی است که برای این روز سفارش شده است. این زیارت اختصاص به حضور در مدینه منوره ندارد و در منابع، زیارت پیامبر(ص) از نزدیک و از راه دور مورد توجه قرار گرفته است.
امکان حضور در مدینه و کنار مرقد پاک و مطهر پیامبر اکرم(ص) برای بسیاری از افراد در حال حاضر ممکن نیست، از این رو مسلمانان می‌توانند از محل زندگی خود بر آن حضرت سلام و صلوات بفرستند و با خواندن زیارت، ارادت خود را به حضرت (ص) اظهار کنند.
در مفاتیح الجنان زیارت‌هایی برای رسول خدا(ص) نقل شده است. از جمله در یکی از زیارت‌های نقل‌شده، با سلام بر پیامبر(ص) و گواهی دادن به رسالت ایشان، مقام و مجاهدت آن حضرت در راه خدا و هدایت امت مورد توجه قرار می‌گیرد.
از فرازهای آغازین این زیارت چنین است:
السَّلاَمُ عَلَيْكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَكَاتُهُ
السَّلاَمُ عَلَيْكَ يَا مُحَمَّدَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ
السَّلاَمُ عَلَيْكَ يَا خِيَرَةَ اللَّهِ
در ادامه این زیارت، زائر به رسالت پیامبر(ص)، تلاش ایشان برای هدایت امت و بندگی خالصانه خداوند گواهی می‌دهد و برای آن حضرت و خاندان پاک ایشان صلوات می‌فرستد.
زیارت امیرالمؤمنین(ع)
زیارت امیرالمؤمنین حضرت علی (ع) نیز از اعمالی است که برای هفدهم ربیع الاول نقل شده است.
در اقبال الاعمال آمده است که امام صادق(ع) در چنین روزی امیرالمؤمنین(ع) را زیارت کرده است و زیارت آن حضرت در این مناسبت مورد توجه قرار گرفته است. این زیارت در بخش زیارات مفاتیح الجنان نیز آمده است.
نماز هفدهم ربیع الاول چگونه خوانده می‌شود؟
یکی دیگر از اعمالی که برای روز هفدهم ربیع الاول نقل شده، خواندن یک نماز دو رکعتی است.
کیفیت این نماز چنین بیان شده است:
در هر رکعت:
- یک مرتبه سوره حمد خوانده شود.
- ده مرتبه سوره «قدر» خوانده شود.
- ده مرتبه سوره «توحید» خوانده شود.
پس از سلام نماز، فرد در محل نماز خود بنشیند و دعای نقل‌شده برای این نماز را بخواند.
این نماز در منابع اعمال هفدهم ربیع الاول ذکر شده است؛ با این حال، درباره دعای طولانی پس از نماز باید به یک نکته توجه داشت.
نکته مهم درباره دعای پس از نماز
شیخ عباس قمی در نقل این عمل، پس از اشاره به دعای «اللَّهُمَّ أَنْتَ حَيٌّ لَا تَمُوتُ…» تصریح می‌کند که سند این دعای مفصل را که به معصوم منتهی شود نیافته است و به همین دلیل، متن کامل آن را در مفاتیح الجنان نیاورده و خواننده را برای مشاهده متن کامل به زادالمعاد ارجاع داده است.
زیارت مشاهد مشرفه
زیارت مشاهد مشرفه نیز از دیگر اعمالی است که برای هفدهم ربیع الاول ذکر شده است. کسانی که امکان زیارت حرم‌های اهل‌بیت(ع) و دیگر مشاهد متبرکه را دارند، می‌توانند این روز را با زیارت و توسل سپری کنند.
البته فضیلت این عمل، اختصاص به سفر و حضور در یک مکان خاص ندارد و برای کسی که امکان سفر ندارد، انجام دیگر اعمال مستحب این روز، مانند روزه، صدقه، ذکر، صلوات و زیارت از راه دور، امکان‌پذیر است.
تکریم و بزرگداشت هفدهم ربیع الاول
هفدهم ربیع الاول از مناسبت‌هایی است که بزرگداشت آن در منابع عبادی شیعه مورد توجه قرار گرفته است. سید بن طاووس در اقبال الاعمال درباره تعظیم و تکریم این روز، به مناسبت میلاد پیامبر اکرم(ص)، مطالبی بیان کرده است.
بزرگداشت این روز می‌تواند با برگزاری مراسم میلاد، سخنرانی درباره زندگی پیامبر(ص)، قرائت قرآن، ذکر صلوات، بیان فضائل اخلاقی رسول خدا(ص) و آشنایی بیشتر با سیره آن حضرت همراه باشد.
هدف از چنین مراسمی تنها ایجاد فضای شادی نیست؛ بلکه می‌توان از فرصت میلاد پیامبر(ص) برای شناخت بهتر اخلاق و سیره ایشان و نزدیک شدن عملی به آموزه‌های نبوی استفاده کرد.
آداب عید میلاد پیامبر(ص) از نگاه المراقبات
در المراقبات، درباره آداب عید میلاد پیامبر اکرم(ص) تأکید شده است که شادی و بزرگداشت این روز باید با حقیقت عید و موازین شرعی هماهنگ باشد.
بر این اساس، بزرگداشت میلاد پیامبر(ص) به معنای پرداختن به رفتارهایی نیست که با احکام شرعی ناسازگار باشند. شادی در چنین مناسبتی باید با وقار، تقوا و اخلاق نیک همراه شود.
در این نگاه، زینت حقیقی چنین مجلسی، اخلاق نیک، تقوا، معرفت الهی، پاکی دل، یاد خدا و صلوات بر پیامبر(ص) و اهل‌بیت(ع) است.
ازاین‌رو، می‌توان هفدهم ربیع الاول را فرصتی دانست برای اینکه شادی میلاد پیامبر(ص) با اعمالی مانند صلوات، قرآن خواندن، صدقه، اطعام، کمک به نیازمندان، دیدار مؤمنان و یادگیری سیره رسول خدا(ص) همراه شود.
چرا هفدهم ربیع الاول برای شیعیان اهمیت دارد؟
اهمیت این روز از کنار هم قرار گرفتن چند مناسبت مهم شکل می‌گیرد. در قول مشهور امامیه، این روز سالروز ولادت پیامبر اکرم(ص) است و در همین روز، در سال ۸۳ هجری قمری، امام جعفر صادق(ع) نیز متولد شده است.
پیامبر اکرم(ص) سرچشمه بعثت و هدایت امت اسلامی است و امام صادق(ع) نیز در تاریخ تشیع، نقشی بسیار مهم در گسترش و تبیین معارف اهل‌بیت(ع) دارد. دوران امامت آن حضرت فرصت مناسبی برای گسترش علوم و معارف اسلامی فراهم کرد و بخش مهمی از روایات شیعه از امام صادق(ع) نقل شده است.
از این رو، هفدهم ربیع الاول برای پیروان اهل‌بیت(ع) مناسبتی برای ابراز محبت به پیامبر اکرم(ص)، توجه به اهل‌بیت(ع) و بازخوانی معارف و سیره آنان است.
اعمال هفدهم ربیع الاول در یک نگاه
اگر بخواهیم اعمال این روز را به‌صورت خلاصه مرور کنیم، مهم‌ترین موارد عبارت‌اند از:
- غسل به نیت هفدهم ربیع الاول
- روزه گرفتن
- صدقه دادن و انجام خیرات
- احسان و کمک به نیازمندان
- شاد کردن مؤمنان
- زیارت پیامبر اکرم(ص) از نزدیک یا دور
- زیارت امیرالمؤمنین(ع)
- زیارت مشاهد مشرفه
- خواندن نماز دو رکعتی مخصوص این روز
- خواندن دعا پس از نماز، با توجه به نکته مربوط به سند آن
- فرستادن صلوات بر پیامبر(ص) و اهل‌بیت(ع)
- بزرگداشت و تعظیم میلاد پیامبر اکرم(ص)
- برگزاری جشن و مراسم میلاد در چارچوب موازین شرعی
- توجه به سیره و اخلاق پیامبر اکرم(ص)
سخن پایانی
هفدهم ربیع الاول فرصتی برای شادی، شکرگزاری و تجدید محبت نسبت به پیامبر اکرم حضرت محمد(ص) و اهل‌بیت(ع) است. در نگاه معارف شیعه، بزرگداشت این روز تنها به برگزاری جشن محدود نمی‌شود؛ بلکه می‌توان آن را با عبادت، روزه، صدقه، زیارت، صلوات و توجه به اخلاق و سیره پیامبر(ص) همراه کرد.
اگر کسی بخواهد این روز را با اعمال بیشتری سپری کند، می‌تواند در کنار غسل و روزه، زمانی را به خواندن قرآن، فرستادن صلوات، زیارت پیامبر(ص) و امیرالمؤمنین(ع)، کمک به نیازمندان و شاد کردن مؤمنان اختصاص دهد.
مهم آن است که شادی میلاد پیامبر(ص) با یاد خدا، محبت اهل‌بیت(ع)، اخلاق نیک و رعایت احکام شرعی همراه باشد؛ زیرا بزرگداشت حقیقی پیامبر اکرم(ص) تنها در اظهار محبت نیست، بلکه در تلاش برای نزدیک شدن به اخلاق و سیره آن حضرت نیز معنا پیدا می‌کند.
منابع:
- ویکی شیعه
- پایگاه اطلاع رسانی حوزه
- خبرگزاری بین المللی قرآن کریم