یکی از پرسش‌هایی که درباره شیوه نماز شیعیان مطرح می‌شود، این است که آیا در زمان پیامبر(ص) نیز مردم به مهر سجده می‌کردند؟ اگر چنین مهری وجود نداشته، پس سابقه سجده بر خاک و تربت در صدر اسلام چیست و مُهر نماز از چه زمانی رواج پیدا کرد؟ برای پاسخ با معراج النبی همراه شوید.
برای پاسخ دقیق به این سوال، اول باید بین دو موضوع تفاوت بگذاریم: “اصل سجده بر زمین و خاک” و “مهر به شکل قالب گیری شده‌ای که امروزه در میان شیعیان رایج است”.
بر اساس روایات موجود، پیامبر اکرم(ص) در موارد مختلف بر زمین، خاک، سنگ و حصیر سجده می‌کردند. پس، اصل سجده بر سطحی از جنس زمین، در دوران پیامبر(ص) وجود داشته است. اما در منابعی که درباره این موضوع در اختیار داریم، گزارشی وجود ندارد که نشان دهد پیامبر(ص) از مُهر قالب گیری‌شده به شکل رایج امروزی استفاده می‌کردند.
از این رو، پاسخ کوتاه این است:
در زمان رسول خدا(ص)، سجده بر خاک و زمین وجود داشت؛ اما مستندی نیست که نشان دهد ایشان از مهر نماز به شکل امروزی استفاده می‌کردند. در واقع مهر، وسیله‌ای برای فراهم کردن همان سطح مناسب سجده در شرایطی است که دسترسی به زمین و خاک مناسب وجود ندارد.
پیامبر اکرم(ص) در صدر اسلام بر چه چیزی سجده می‌کردند؟
برای فهمیدن سابقه مُهر، باید ابتدا به شیوه و سنتی که پیامبر خدا برای سجده رعایت می کردند توجه کنیم.
در منابع روایی، گزارش‌های متعددی وجود دارد که نشان می‌دهد زمین یکی از محل‌های سجده مسلمانان در صدر اسلام بوده است. در حدیث مشهور، پیامبر اکرم(ص) فرمودند:
«جُعِلَتْ لِیَ الْأَرْضُ مَسْجِدًا وَطَهُورًا»[1]
یعنی زمین برای من محل سجده و وسیله طهارت قرار داده شده است.
در گزارش‌های دیگری نیز آمده است که پیامبر(ص) بر زمین سجده می‌کردند. حتی درباره شرایط گرمای شدید، روایاتی وجود دارد که نشان می‌دهد برای سجده از حصیر یا «خُمره» استفاده می‌شد.
سجده بر خاک و زمین
در برخی روایات، اصحاب پیامبر(ص) نیز درباره سجده بر خاک سخن گفته‌اند. برای نمونه، در گزارشی آمده است که هنگام سفر، شخصی برای اینکه بتواند در شرایط مختلف بر سطح مناسب سجده کند، مقداری از خاک را همراه خود داشت.
این گزارش از آن جهت اهمیت دارد که نشان می‌دهد حمل کردن یک قطعه یا مقداری از زمین برای استفاده در سجده، پدیده‌ای کاملاً بی‌سابقه در صدر اسلام و در میان نسل‌های نخست مسلمانان نبوده است.
البته نباید این قطعه خاک را دقیقاً با مهر قالبی امروزی یکی دانست.
آیا پیامبر(ص) بر سنگ نیز سجده می‌کردند؟
بله. در برخی منابع حدیثی اهل‌سنت نیز گزارش‌هایی درباره سجده پیامبر(ص) بر سنگ وجود دارد.
این مسئله نشان می‌دهد که محل سجده در دوران پیامبر(ص) محدود به یک قطعه خاک یا خاک نرم نبوده است. آنچه اهمیت داشته، فراهم بودن سطحی مناسب برای قرار گرفتن پیشانی در سجده بوده است.
پس، اگر فردی در زمان پیامبر(ص) در محلی نماز می‌خواند که زمین یا سنگ مناسب برای سجده در دسترس بود، طبیعتاً نیازی به وسیله‌ای مانند مهر امروزی نداشت.
سجده پیامبر(ص) بر حصیر و «خُمره»
از دیگر گزارش‌های مشهور، سجده پیامبر اکرم(ص) بر «خُمره» است.
خُمره نوعی زیرانداز کوچک بود که از برگ درخت خرما بافته می‌شد و تقریباً به اندازه محل سجده بود. در منابع حدیثی، از سجده پیامبر(ص) بر چنین زیراندازی گزارش شده است.
این موضوع یک نکته مهم را روشن می‌کند: در صدر اسلام برای نماز، استفاده از سطحی که محل سجده مناسبی فراهم کند، سابقه داشته است.
پس، تصور اینکه مسلمانان در زمان رسول خدا و اهل بیت علیهم السلام همیشه و در همه شرایط پیشانی خود را مستقیماً روی خاک نرم قرار می‌دادند، تصویر کاملی از گزارش‌های تاریخی نیست. زمین، سنگ و برخی زیراندازهای طبیعی در روایات مطرح شده‌اند.
آیا پیامبر(ص) بر سجده بر خاک تأکید کرده بودند؟
در برخی روایات، توصیه به قرار دادن صورت بر خاک دیده می‌شود.برای مثال، در گزارشی خطاب به صهیب آمده است:
«تَرِّبْ وَجْهَکَ یَا صُهَیْب[2]»؛ یعنی صورت خود را بر خاک قرار بده.
همچنین در برخی گزارش‌ها، هنگامی که فردی با وجود دسترسی به محل مناسب، پیشانی خود را روی بخشی از عمامه قرار داده بود، پیامبر(ص) او را به کنار زدن آن و قرار دادن پیشانی در محل سجده راهنمایی کردند[3].
این دسته از روایات در کنار گزارش‌های دیگر، نشان می‌دهد که سجده بر زمین و خاک، در سیره و فضای عبادی مسلمانان در صدر اسلام جایگاه مشخصی داشته است.
پس آیا «مهر» در زمان پیامبر(ص) وجود نداشت؟
اینجا همانطور که در ابتدای مطلب بیان شد، در پاسخ به سوال “آیا در زمان پیامبر(ص) نیز مردم به مهر سجده می‌کردند؟” باید میان دو معنا تفاوت گذاشت. اگر منظور از مهر، قطعه‌ای از خاک یا زمین برای قرار دادن پیشانی در سجده باشد، اصل چنین کاری در صدر اسلام سابقه داشته است؛ همان‌گونه که گزارش مربوط به همراه داشتن قطعه‌ای از خاک در سفر نیز مؤید این موضوع است.
اما اگر منظور، مهر قالب‌گیری‌شده و شکل‌دار امروزی باشد، در منابعی که برای این بحث بررسی شده، گزارشی وجود ندارد که نشان دهد پیامبر اکرم(ص) چنین مهری را در نماز استفاده می‌کردند.
بنابراین، نمی‌توان گفت مهر امروزی دقیقاً همان وسیله‌ای بوده که در زمان پیامبر(ص) وجود داشته است.
آنچه می‌توان با اطمینان بیشتری گفت این است که مهر به عنوان یک قطعه قالب‌گیری‌شده از خاک، راهی عملی برای حفظ امکان سجده بر خاک یا زمین در محیط‌هایی شد که چنین سطحی در دسترس نبود.
مهر از چه زمانی در میان شیعیان رایج شد؟
گاهی گفته می‌شود مهر در فلان قرن یا توسط فلان شخص برای نخستین بار ساخته شد؛ اما برای تعیین چنین تاریخ دقیقی، به منبع تاریخی معتبر و صریح نیاز داریم.
منابع مورد بررسی، تاریخ مشخصی برای نخستین ساخته شدن مهر به شکل امروزی ارائه نمی‌کنند. بنابراین نمی‌توان با اطمینان گفت نخستین مهر دقیقاً چه زمانی، توسط چه کسی و در چه مکانی ساخته شد.
آنچه روشن‌تر است، این است که با گسترش استفاده از فرش و تغییر شرایط محل‌های نماز، داشتن قطعه‌ای از خاک که بتوان پیشانی را بر آن قرار داد، کاربرد عملی پیدا کرد و به‌تدریج استفاده از مهر در میان شیعیان رواج یافت.
پس بهتر است میان این دو گزاره تفاوت بگذاریم:
- سجده بر خاک و زمین: دارای سابقه در دوران پیامبر اکرم(ص) است.
- مهر قالبی به شکل رایج امروز: تاریخ پیدایش دقیق آن از منابع مورد بررسی قابل تعیین نیست و شکل رایج آن در دوره‌های بعدی پدید آمده است.
آیا امامان علیهم السلام نیز از خاک برای سجده استفاده می‌کردند؟
بله. در روایات شیعه، استفاده از خاک و به‌ویژه تربت امام حسین(ع) برای سجده جایگاه ویژه‌ای دارد.
از امام صادق(ع) روایت شده است که ایشان کیسه‌ای حاوی تربت امام حسین(ع) داشتند و هنگام نماز، مقداری از آن را بر محل نماز می‌ریختند و بر آن سجده می‌کردند. در برخی روایات نیز برای سجده بر تربت امام حسین(ع) فضیلت‌هایی بیان شده است.
این موارد نشان می‌دهد که استفاده از تربت سیدالشهدا علیه السلام برای سجده، در میان اهل‌بیت(ع) و شیعیان سابقه روایی دارد.
با این حال، یک نکته بسیار مهم وجود دارد: سجده بر تربت امام حسین(ع) واجب نیست.
در فقه شیعه، آنچه برای سجده اهمیت دارد، فراهم بودن سطحی است که از نظر شرعی سجده بر آن صحیح باشد. تربت امام حسین(ع) به دلیل روایات و فضیلت‌های نقل‌شده، از گزینه‌های بافضیلت برای سجده محسوب می‌شود؛ اما نمازگزار برای صحیح بودن نماز، الزاماً نیازمند مهر کربلا نیست.
آیا سجده بر مهر یعنی سجده برای مهر؟
یکی از مهم‌ترین ابهام‌ها درباره مهر همین مسئله است.در اصطلاح فقهی، میان «مَسجودٌلَه» و «مَسجودٌعَلَیه» تفاوت وجود دارد.
مسجودٌلَه یعنی چه؟ «مسجودٌلَه» کسی است که سجده برای او انجام می‌شود. در نماز، مسلمان برای خداوند متعال سجده می‌کند.
مسجودٌعَلَیه یعنی چه؟«مسجودٌعَلَیه» چیزی است که پیشانی بر آن قرار می‌گیرد. در نماز، مهر در این جایگاه قرار دارد؛ یعنی پیشانی روی مهر قرار می‌گیرد، اما سجده برای مهر انجام نمی‌شود.
پس، عبارت دقیق‌تر این است: شیعه بر مهر سجده می‌کند، نه برای مهر.
همانطور که وقتی کسی روی زمین سجده می‌کند، زمین را عبادت نمی‌کند، قرار دادن پیشانی بر قطعه‌ای از خاک نیز به معنای عبادت خاک نیست.
آیا مهر نماز داشتن واجب است؟
خودِ مهر واجب نیست. این نکته از نظر فقهی بسیار مهم است. در فقه شیعه، سجده تنها به مهر محدود نمی‌شود؛ بلکه بر زمین و برخی چیزهایی که از زمین می‌رویند نیز با رعایت شرایط شرعی می‌توان سجده کرد.
برای مثال، اگر شخصی در مکانی نماز بخواند که زمین پاک و مناسب برای سجده در اختیار دارد، نیازی ندارد حتماً مهر همراه خود داشته باشد.
همچنین اگر شرایط به گونه‌ای باشد که سنگ یا سطح دیگری که سجده بر آن صحیح است در دسترس باشد، استفاده از مهر ضرورت ذاتی ندارد.
پس: مهر، موضوع اصلی عبادت نیست؛ وسیله‌ای برای فراهم کردن محل مناسب سجده است.
چرا شیعیان معمولاً مهر همراه خود دارند؟
در بسیاری از مساجد و خانه‌ها، کف با فرش یا موکت پوشیده شده است. در چنین محیطی، اگر فرد بخواهد مطابق فقه شیعه بر سطحی مانند خاک یا سنگ سجده کند، به یک قطعه خاک یا ماده مناسب دیگری نیاز دارد.
مهر این مشکل را ساده می‌کند. به جای اینکه نمازگزار در هر مکانی به دنبال خاک، سنگ یا سطح مناسب برای سجده باشد، یک قطعه کوچک از خاک را همراه خود دارد.
به همین دلیل، مهر را می‌توان از نظر کاربردی وسیله‌ای برای دسترسی آسان به محل صحیح سجده دانست.
آیا حتماً باید روی مهر کربلا سجده کرد؟
خیر. استفاده از تربت امام حسین(ع) فضیلت دارد، اما نمازگزار مجبور نیست برای صحت نماز حتماً مهر کربلا داشته باشد. سجده بر خاک‌های دیگر و موارد دیگری که شرایط شرعی سجده را داشته باشند نیز می‌تواند صحیح باشد.
بنابراین، اگر کسی مهر معمولی از خاک پاک داشته باشد، یا در مکانی نماز بخواند که زمین مناسب برای سجده در اختیار او باشد، نبودن تربت کربلا باعث باطل شدن نماز نمی‌شود.
اگر پیامبر(ص) مهر نداشتند، چرا شیعیان از مهر استفاده می‌کنند؟
این پرسش با توجه به مطالب بالا پاسخ روشنی دارد.
پیامبر اکرم(ص) در زمان خود در محیطی نماز می‌خواندند که زمین، خاک، سنگ و زیراندازهای طبیعی در دسترس بود. بنابراین، برای ایشان ضرورت نداشت که مانند انسان امروز قطعه‌ای خاک را به شکل یک مهر کوچک قالب‌گیری کرده و همراه خود داشته باشند. با تغییر شرایط زندگی و محل‌های نماز، استفاده از قطعه‌ای از خاک می‌توانست همان امکان را در محیط‌های مختلف فراهم کند.
در نتیجه، مهر را نباید یک عبادت مستقل یا چیزی دانست که پیامبر(ص) حتماً باید به همان شکل امروزی از آن استفاده کرده باشند.
موضوع اصلی، شرایط محل سجده است.
آیا استفاده از مهر یک حکم مستقل در برابر سنت پیامبر(ص) است؟
از نگاه شیعیان، مسئله اصلی خود مُهر نیست؛ بلکه جایی است که پیشانی در سجده بر آن قرار می‌گیرد.
روایات مربوط به سجده پیامبر(ص) بر زمین، سنگ و حصیر، در کنار روایات اهل‌بیت(ع) درباره شرایط محل سجده، مبنای این دیدگاه فقهی قرار گرفته‌اند. بنابراین، شیعه نمی‌گوید پیامبر(ص) حتماً باید از مهر قالبی استفاده کرده باشد تا استفاده امروز از مهر مشروع باشد.
استدلال این است که اصل سجده بر سطحی که سجده بر آن صحیح است، سابقه روایی دارد و مهر تنها شکل عملی و قابل حملی از خاک برای این منظور است.
جمع‌بندی؛ آیا در زمان پیامبر(ص) نیز مردم به مهر سجده می‌کردند؟
اگر منظور از «مهر» همان مهرهای کوچک و قالبی است که امروزه در میان شیعیان رایج است، دلیلی در منابع مورد بررسی نداریم که نشان دهد پیامبر اکرم(ص) و مسلمانان آن دوره دقیقاً از چنین مهرهایی استفاده می‌کردند.
اما اگر منظور این باشد که آیا سجده بر خاک و زمین در زمان پیامبر(ص) وجود داشته است، پاسخ روشن است: گزارش‌های روایی متعددی از سجده بر زمین، خاک، سنگ و حصیر وجود دارد.
همچنین گزارش مربوط به همراه داشتن قطعه‌ای از خاک برای سجده در سفر، نشان می‌دهد که استفاده از خاک قابل حمل برای فراهم کردن محل سجده، در نسل‌های نخست مسلمانان نیز سابقه داشته است.
بنابراین، برای پاسخ دقیق به سوال “آیا در زمان پیامبر(ص) نیز مردم به مهر سجده می‌کردند؟” باید گفت:
اصل سجده بر زمین و خاک در سیره رسول خدا (ص) بوده است، اما مهر قالبی به شکل رایج امروز، وسیله‌ای است که در دوره‌های بعد برای فراهم کردن یک سطح مناسب سجده مورد استفاده قرار گرفته و تاریخ دقیق پیدایش آن از منابع مورد بررسی مشخص نیست.
از نظر شیعیان نیز خود مهر موضوع عبادت نیست و سجده برای مهر انجام نمی‌شود؛ بلکه مهر تنها محل قرار گرفتن پیشانی است و سجده، مانند هر نماز دیگری، فقط برای خداوند متعال انجام می‌شود.
منابع:
[1] بخاری، محمد بن إسماعیل، صحیح البخاری، ج۱، ص۷۴