ازدواج موقت یا متعه، یکی از انواع ازدواج در فقه اسلامی است که با رضایت طرفین، برای مدتی معین و با مهریه مشخص، بسته میشود. درباره مشروعیت این نوع ازدواج، در طول تاریخ میان مذاهب اسلامی دیدگاههای متفاوتی مطرح شده است. در حالی که برخی مذاهب آن را پس از پیامبر اسلام(ص) منسوخ و غیر مجاز دانستهاند، فقه امامیه یا همان تشیع همچنان به مشروعیت و استمرار آن قائل است و احکام مفصلی در این باره بیان کرده است. در این مطلب از معراج النبی، با استناد به دیدگاه فقهی حضرت آیتالله العظمی سیستانی، به پرسشهای پرتکرار در زمینه ازدواج موقت و پاسخ فقهی ایشان پرداختهایم.
“پرسش و پاسخها با اقتباس از سایت آیت الله سیستانی هستند. اگر که مرجع تقلید شما شخص دیگری است، لازم است به دیدگاه ایشان عمل کنید.”
پرسشهایی درباره ازدواج موقت
1 کیفیت خواندن عقد موقت
پرسش:
کیفیت خواندن عقد موقت میان زن و مرد را توضیح دهید؟
پاسخ:
اگر شرایط شرعی برای عقد موقت فراهم باشد، زن و مرد میتوانند شخصاً صیغه را اجرا کنند. پس از تعیین مدت ازدواج و مقدار مهریه، کافی است زن بگوید: «زَوَّجْتُک نَفْسِی فِی المُدَّةِ المَعْلُومَةِ عَلَی المَهْرِ المَعْلُومِ» و بلافاصله مرد پاسخ دهد: «قَبِلْتُ».
همچنین بر عکس آن نیز درست است به این شکل که مرد میتواند از طرف زن وکیل شود. مرد پس از اینکه این ازدواج را به زن -هر چند به صورت کلی- توضیح داد و مهریه و مدت زمان عقد میان آنها مشخص شد، با خود بگوید: «زَوَّجْتُ موکلتی لنَفْسِی فِی المُدَّةِ المَعْلُومَةِ عَلَی المَهْرِ المَعْلُومِ». اگر زن و مرد قادر به خواندن صیغه عربی نباشند، جایز است صیغه را به زبان فارسی اجرا کنند و لازم نیست وکیل بگیرند.
خواندن صیغه عقد از طریق تلفن اشکالی ندارد، اما اجرای آن به صورت نوشتاری (مثلاً پیامکی یا ایمیلی) اشکال دارد.
نکته مهم اینکه مدت ازدواج موقت نباید از مقدار احتمالی عمر زن یا شوهر (یا هر دو) بیشتر باشد.
2 حکم ازدواج موقت بدون اجازه پدر
پرسش:
آیا ازدواج موقت با دختری که همکار است و ۳۳ ساله میباشد و مستقل از خانواده زندگی میکند، بدون اجازه پدر جایز است؟
پاسخ:
اگر دختر باکره بالغ و رشیده باشد (یعنی مصلحت خود را تشخیص دهد) و مستقله باشد (یعنی در تصمیمگیریهای مهم زندگی مثل اشتغال یا تصرف در اموال خوش، از پدر و مادر مستقل باشد)، بنابر احتیاط واجب جایز نیست بدون اجازه ولی (پدر یا جد پدری) با او عقد کند.
در این فرض میتوان با رعایت ترتیب در اعلمیت، به فقیه دیگری رجوع کرد.
3 ازدواج با زن بیوه یا مطلقه
پرسش:
آیا برای ازدواج با زنی که بیوه است یا طلاق گرفته، اجازه کسی نیاز است؟
پاسخ:
ازدواج دائم یا موقت با خانم بیوه یا مطلقه، پس از تمام شدن عده وفات یا طلاق، بدون اجازه ولی جایز خواهد بود؛ البته به شرط اینکه در عقد صحیح دخول انجام شده باشد هر چند از پشت بوده باشد.
بهتر است از ولی خود اجازه بگیرد و اگر ولی نداشت از برادر خود اجازه بگیرد.
4 ازدواج با دختری که با زنا بکارتش را از دست داده
پرسش:
آیا میشود با دختری که بکارت خود را از طریق زنا از دست داده، عقد موقت کرد؟
پاسخ:
دختری که بدون دخول شرعی ـ مانند زنا ـ بکارت خود را از دست داده باشد، همچنان در حکم باکره است و برای ازدواج نیاز به اجازه ولی خود (پدر یا جد پدری) دارد. اگر به زنا شهرت داشته باشد، بنابر احتیاط واجب، پیش از ازدواج باید توبه کند.
5 ازدواج با زنی که شوهرش رهایش کرده
پرسش:
آیا این امکان وجود دارد با زنی که شوهر او سالهاست ترکش کرده، ازدواج موقت کرد؟
پاسخ:
عقد با خانمی که شوهر دارد حرام است و عقد باطل خواهد بود.
6 ازدواج با زن اهل کتاب
پرسش:
آیا مرد مسلمان میتواند با زن کافر اهل کتاب عقد موقت نماید؟
پاسخ:
مردی که زن مسلمان ندارد، میتواند با خانمهایی که مسیحی یا یهودی هستند ازدواج موقت کند.
اگر دختر باکره باشد، عقد باید با اجازه ولی او (پدر یا جد پدری) انجام شود؛ هرچند که آن دو از دخالت کردن در امر ازدواج مطلق خودداری نمایند، اما بنابر احتیاط واجب اجازه آنها لازم میباشد.
7 ازدواج با زن اهل کتاب در صورت داشتن همسر مسلمان
پرسش:
آیا مرد میتواند بدون اینکه به همسرش بگوید با زن کافر اهل کتاب ازدواج موقت کند؟ اگر همسر او اجازه دهد، آیا این ازدواج جایز است؟
پاسخ:
مردی که زن دائم یا موقت مسلمان دارد، بدون اجازه همسر خود نمیتواند با زن یهودی یا مسیحی ازدواج موقت کند. همچنین اگر که زن اجازه دهد هم، بنا بر احتیاط واجب جایز نخواهد بود.
8 ازدواج با زن بودایی
پرسش:
ازدواج دائم یا موقت با خانم بودایی دارای چه حکمی است؟ اگر این خانم مسلمان شود، چطور؟
پاسخ:
ازدواج دائم یا موقت با زن کافر غیر اهل کتاب جایز نمیباشد و عقد باطل است، مگر مسلمان شود.
برای مسلمان شدن کافی است که شهادتین را بگوید، در حالی که معنای آن را بداند و آگاه باشد که با این کار مسلمان خواهد شد؛ اما نیاز نیست قلباً پذیرفته باشد. همچنین اگر ولیّ او (پدر یا جد پدری) کافر باشد، اجازهاش شرط نخواهد بود.
9 عده زن در ازدواج موقت
پرسش:
عده ازدواج موقت برای خانمی که یائسه نیست و خون حیض میبیند، چقدر است؟
پاسخ:
عده ازدواج موقت، دیدن دو حیض کامل است و بنابر احتیاط واجب یک حیض کافی نیست.
10 زنی که یائسه نیست ولی خون نمیبیند
پرسش:
اگر خانمی یائسه نباشد اما خون حیض نمیبیند، چند روز باید عده نگه دارد تا بتواند با فرد دیگری عقد کند؟
پاسخ:
چهل و پنج روز.
11 زنی که در پنجاه سالگی هنوز خون میبیند
پرسش:
زنی که ۵۰ ساله است اما همچنان خون میبیند، آیا برای ازدواج بعدی عده دارد؟ و چه زمانی عده ندارد؟
پاسخ:
زن تا 60 سال قمری (۵۸ سال و ۸۰ روز شمسی) اگر خون حیض ببیند، عده دارد.
بله، اگر خانمی پنجاه سال قمری را رد کرده و به سبب بالا رفتن سن از دیدن خون حیض ناامید شده باشد (مثلاً مدتهای زیادی خون حیض نمیبیند)، برای ازدواج مجدد عده نخواهد داشت.
12 سن زن و حکم عده
پرسش:
زن از چند سالگی به بعد عده ازدواج موقت یا دائم ندارد؟ و مقصود از ۵۰ یا ۶۰ سال قمری، چند سال شمسی میباشد؟
پاسخ:
اگر که زن پنجاه تا شصت سال قمری سن داشته باشد و سبب بالا رفتن سن از دیدن خون حیض ناامید شده باشد، عده ندارد .اما اگر در این سن خونی با ویژگیهای خون حیض ببیند، هرچند هر ماه نباشد (مثلاً چند ماه یکبار)، این خانم تا پیش از شصت سال قمری در صورت لزوم باید عده نگه دارد. و اما شصت سال قمری تقریباً معادل ۵۸ سال شمسی و ۸۰ روز است و پنجاه سال قمری تقریباً معادل ۴۸ سال شمسی و شش ماه است.
13 مدت صیغه چقدر باید باشد؟
پرسش:
در دین مبین اسلام مدت صیغه چه مقدار باید باشد؟
پاسخ:
هر مقدار که دو طرف بر آن توافق کنند، اما نباید از عمر احتمالی یکی از زوجین بیشتر باشد؛ به عنوان مثال صیغه ۹۹ ساله که گاهی شنیده میشود؛ باطل است.
14 دختری که پدر و جد پدری ندارد
پرسش:
اگر دختر جوانی پدر و جد پدری نداشته باشد، برای ازدواج موقت یا دائم باید از کسی اجازه بگیرد؟
پاسخ:
اگر پدر و جد پدری دختر باکره فوت کرده باشند، در صورتی که آن دختر رشیده باشد، امر ازدواج به دست خود او خواهد بود. اما بهتر است از برادر بزرگتر خود اجازه بگیرد. البته ازدواج موقت برای دختر باکره گزینه مناسبی نمیباشد، زیرا اغلب خالی از عواقب ناخواسته و پیشبینی نشده نیست.
15 چند پرسش فقهی درباره عقد
پرسش:
۱. مرد صیغه عقد را به چه شکل میتواند بخواند؟
۲. آیا حتماً باید عربی خوانده شود؟
۳. آیا حتماً باید بدانیم که عده گرفته است؟
۴. اگر زنی مشهور به زنا باشد، آیا امکان ازدواج با او وجود دارد؟
پاسخ:
۱. زن میتواند (پس از مشخص کردن مدّت و مهر) بگوید: (زَوَّجْتُک نَفْسِی فِی المُدَّةِ المَعْلُومَةِ عَلَی المَهْرِ المَعْلُومِ) و مرد بگوید: (قَبِلْتُ)
۲. بنابر احتیاط واجب، با فرض تمکن از عقد عربی، عقد فارسی خوانده نشود. (توضیح نویسنده: اگر زن و مرد قادر باشند صیغه را به عربی بخوانند احتیاط واجب است که عربی بخوانند نه فارسی)
۳. نیازی نیست، مگر اینکه قبلا در عده بوده و احتمال دهد هنوز عده او ادامه دارد؛ که در این صورت، اگر زن متهم باشد، به احتیاط واجب تحقیق نماید.
(توضیح نویسنده: اغلب لازم نیست قبل از خواندن عقد، حتما بدانیم زن در عده است یا نه. اما اگر زن قلا در عده بوده مثلا پس از طلاق یا فوت همسر و این احتمال وجود دارد که ممکن است عده او تمام نشده باشد، باید دقت بیشتری کرد. به خصوص اگر شایعه یا ظن وجود داشته باشد که او زودتر از موعد عده را تمام کرده یا رعایت نکرده است؛ در این صورت بنا بر احتیاط واجب نیاز است تحقیق شود و اطمینان از تمام شدن عده حاصل شود)
۴. بنابر احتیاط واجب، جایز نیست مگر اینکه آن زن توبه کند.
16 ازدواج با دختر برادر یا خواهر همسر
پرسش:
آیا مرد میتواند با دختر خواهر یا دختر برادر همسرش (بدون اینکه به همسر اطلاع دهد) ازدواج موقت کند؟
و اگر همسرش اجازه دهد، میتواند عقد کند؟
پاسخ:
نمیتواند، مگر با اجازه همسر خود.
17 حقوق زن در ازدواج موقت
پرسش:
۱. در ازدواج موقت، آیا زن باید از شوهرش اجازه بگیرد برای خروج از منزل؟
۲. آیا حق همخوابی (هر چهار شب یک شب نزد او ماندن) دارد؟
۳. آیا نفقه دارد؟
پاسخ:
۱. لازم نیست اجازه بگیرد.
۲. خیر.
۳. خیر؛ زن تنها مستحق مهریه تعیین شده است.
18 ازدواج با زنی که رحم ندارد
پرسش:
خانمی که 35 ساله است اما رحم خود را در آورده و رحم ندارد و بالطبع خون حیض ندارد، عدهاش در ازدواج موقت چقدر است و تفاوی میان اینکه دخول انجام شده یا نه وجود دارد؟پاسخ:
در عقد موقت اگر که دخول انجام شود، عده 45 روز است اما در صورتی که دخولی انجام نگیرد، عدهای نیز وجود نخواهد داشت.
آیه 24 سوره نساء – ایمن سوید – آموزشی
وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ ۖ كِتَابَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ ۚ وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَرَاءَ ذَٰلِكُمْ أَنْ تَبْتَغُوا بِأَمْوَالِكُمْ مُحْصِنِينَ غَيْرَ مُسَافِحِينَ ۚ فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِيضَةً ۚ وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا تَرَاضَيْتُمْ بِهِ مِنْ بَعْدِ الْفَرِيضَةِ ۚ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيمًا حَكِيمًا
و زنان شوهردار (بر شما حرام است؛) مگر آنها را که (از راه اسارت) مالک شدهاید؛ (زیرا اسارت آنها در حکم طلاق است؛) اینها احکامی است که خداوند بر شما مقرّر داشته است. اما زنان دیگر غیر از اینها (که گفته شد)، برای شما حلال است که با اموال خود، آنان را اختیار کنید؛ در حالی که پاکدامن باشید و از زنا، خودداری نمایید. و زنانی را که متعه [= ازدواج موقت] میکنید، واجب است مهر آنها را بپردازید. و گناهی بر شما نیست در آنچه بعد از تعیین مهر، با یکدیگر توافق کردهاید. (بعداً میتوانید با توافق، آن را کم یا زیاد کنید.) خداوند، دانا و حکیم است.