عبدالباسط محمد عبدالصمد، از برجستهترین قاریان جهان اسلام، با صدای دلنشین و تلاوتهای بی نظیرش توانست میلیونها نفر را مجذوب کلام وحی کند. به همین دلیل در این مطلب به شکل جامع و متفاوت میخواهیم به زندگی او و میراث جاودانهاش بپردازیم.
“در شبی آرام، در مسجد الزینی قاهره مصر، جمعیتی مشتاق شنیدن صدای جوانی بودند که دلها را میربود. سکوت قبل از قرائت قرآن بر مجلس حکمفرما شد، عبدالباسط که بیست و سه سال سن داشت با تلاوتی ملکوتی از سوره احزاب، حضار را مسحور کرد. و این لحظه آغازگری برای جاودانگی او بود…”
کودکی و شروع مسیر: از روستای المزاعزه تا قلههای تلاوت
حدود یک قرن پیش در سال 1927 میلادی، کودکی در روستای المزاعزه از توابع شهرستان ارمنت در استان قنا مصر متولد شد. نام کودک را عبد الباسط گذاشتند. نامی که عبد و بنده خدا بودن را نشان میداد. زیرا باسط از اسامی خداوند است به معنای گستراننده و عبد یعنی بنده.
خانواده این کودک نیز یک خانواده قرآنی بودند. پدربزرگ پدری او که عبدالصمد نام داشت از علما به نام و از حافظان قرآن کریم بود و جد مادری او “جلیل ابوداود” نیز از عرفا معروف شهرستان ارمنت به شمار میرفت. پدر عبدالباسط نیز که محمد نام داشت از مدرسان حفظ قرآن و تجوید بود.
قرار گرفتن در چنین خانوادهای باعث شد تا عبدالباسط هم از همان کودکی به قرائت قرآن، یادگیری و حفظ آن علاقه پیدا کند. به گونهای که او در سن ده سالگی کل قرآن را حفظ کرد. عبدالباسط در همین سن کم تصمیم گرفت تا قرائات قرآنی را یاد بگیرد. پس از پدر و پدربزرگش کمک خواست. آنان رفتن به شهر طنطا و فراگرفتن این علوم در نزد بزرگی به نام «محمد سلیم» را پیشنهاد کردند. طنطا شهر دوری بود و عبدالباسط در حال تصمیم گیری برای رفتن بود که شنید آن استاد به شهر ارمنت آمده است و قرار است قرائات قرآنی را در موسسه دینی شهر آموزش دهد؛ و چه چیزی بهتر از این؟!
پس عبدالباسط علوم و قرائات قرآنی را در ارمنت یاد گرفت و پس از آن کتابی در زمینه آموزش تجوید به نام “الشاطبیه” را حفظ کرد.
“عبدالباسط به سن 14 سالگی نرسیده بود که قرائات هفتگانه و دهگانه قرآن را یاد گرفت”
عبدالباسط تنها آموزش نمیدید. او پس از یادگیری اصول و علوم قرآنی و قرائات و به دلیل اینکه استادش محمد سلیم از او در محافل قرآنی مختلف یاد میکرد و سخن این استاد برای اغلب افراد سند بود، در محافل قرآنی مختلف شرکت میکرد و مردم از لحن و صدای آسمانیاش در تلاوت بهره میبُردند.
لحظه سرنوشتساز: ورود به رادیو مصر و شهرت ملی
و اما لحظه سرنوشت ساز او در قاهره و مسجد حضرت زینب (س) رقم خورد. عبدالباسط 23 ساله بود که به همراه پدرش برای شرکت در محفل مولودی که در مسجد برای حضرت زینب سلام الله علیها برگزار شده بود به قاهره رفت. مسجد مملو از مردم و قاریان به نام بود. (طبق آنچه که عبدالباسط در یکی از آخرین مصاحبههای مطبوباعاتی گفته بود) در آن ازدحام و شلوغی عبدالباسط پدر خود را گم میکند. پس به دنبال او میگردد که ناگهان به شخصی برمیخورد که از او و استعدادش در قرائت قرآن کریم آگاه بود. آن فرد عبدالباسط جوان را به شیخ علی شباعی امام مسجد معرفی میکند و از او میخواهد تا اجازه دهد این جوان دقایق کوتاهی قرآن قرائت کند. شباعی پذیرفت. عبدالباسط به جایگاه مخصوص قاریان رفت. او تصمیم گرفت آیاتی از سوره احزاب را بخواند. پس چنین شروع کرد: “ان الله و ملائکته یصلون علی النبی، یا ایها الذین آمنوا صلوا علیه و سلموا تسلیما”… صدا در سینهها حبس شد. جنس صدای این جوان با دیگر قاریان فرق داشت. او می خواند و برای لحظاتی سکوت بر مجلس حاکم بود که ناگهان سکوت با فریادهای تشویق در هم شکست و قرائت چند دقیقهای به یک قرائت دو ساعته تبدیل شد.
بعد از اتمام قرائت، شخصی که در رادیو مصر دارای سِمَت بود به نزد او رفت و از او خواست تا به رادیو آمده و در آزمونی که برای انتخاب قاریان برای رادیو وجود دارد شرکت کند. عبدالباسط قبول کرد.
او به رادیو رفت و کمیته آزمون پس از شنیدن صدای جاودانه او، مجوزش را برای قرائت صادر کردند.
او تصمیم داشت در قاهره نماند و در طول ماه روزهای محدود و معینی را به قاهره برود. اما تقدیر چیز دیگری را برایش رقم زد. رفت و آمد به قاهره برای عبدالباسط سخت بود. پس با خانواده به قاهره نقل مکان کرد.
عبدالباسط جایگاه ویژهای در میان قاریان به نام و مشهور مصری پیدا کرد به گونهای که در رادیو همچون بزرگان قرائت ساعت مشخصی برای تلاوتهای او در رادیو اختصاص داده شد و دعوت نامههای متعدد برای تلاوت در مساجد بزرگ مصر دریافت کرد.
“اولین سورهای که پس از قبولی در آزمون رادیو تلاوت کرد سوره فاطر بود که باعث شد شهرتش بیش از پیش شود …”
ویژگیهای صوتی و سبک تلاوت: رمز و راز ماندگاری عبدالباسط
مصر مهد قاریان بزرگ بود. پیش از عبدالباسط قاریان بزرگی حضور داشتند و پس از آن قاریان به نامی بر صحنه آمدند. اما محبوبیت عبدالباسط شکل دیگهای داشت.دلیل چنین محبوبیتی و رمز ماندگاری عبدالباسط ویژگیهای منحصر به فرد صدای او و نوع تلاوتش گفته شده است:
- صدای او شفاف و رسا بود. اواز صدایی صاف، قوی و منعطف با تحریرهای زیبا برخوردار بود.
- در صدای عبدالباسط یک حزن ذاتی خاصی نهفته بود که بر دلها تاثیر میگذاشت.
- در تلاوتهای او تجوید دقیق رعایت میشد و در واقع اصول و احکام تلاوت با متانت و سادگی اجرا میشدند.
تلاوتهای ماندگار عبدالباسط
در ادامه، نگاهی داریم به مشهورترین و ماندگارترین تلاوتهای عبدالباسط:
- سورههای فاتحه و بقره (تلاوت مکه)
این تلاوت از باشکوهترین اجراهای عبدالباسط در مسجدالحرام است. او با مقام رست شروع میکند که لحنی تأملبرانگیز و آرام دارد. سپس، با چهارگاه و سه گاه اوج میگیرد و تلاوت را با نهاوند که ترکیبی از لطافت و صلابت است، پایان میدهد. این اجرا یکی از پرشنوندهترین تلاوتهای عبدالباسط در تاریخ است.
- سوره مریم – تلاوتی حزنانگیز و عاطفی
تلاوت سوره مریم یکی از احساسیترین اجراهای عبدالباسط است. عبدالباسط ابتدا با مقام بیات که لطیف و غمگین است، آغاز میکند و در بخشهای بعدی از صبا برای انتقال احساسات عمیق بهره میبرد. در پایان، با نهاوند که رنگ و بویی حزنآور دارد، تلاوت را به نقطه اوج میرساند که شنوندگان را به شدت تحت تأثیر قرار میدهد.
- سوره یوسف – روایت لطیف یک داستان آسمانی
در تلاوت سوره یوسف، عبدالباسط از مقام حجاز که رنگ عرفانی دارد، استفاده میکند تا زیبایی داستان را به خوبی به تصویر بکشد. در ادامه، با سه گاه لطافت معنوی را برجسته میکند و در پایان با رست آرامشی خاص به شنونده منتقل میکند. این تلاوت، یکی از نمونههای ناب هنرنمایی او در ترکیب لطافت و حماسه است.
- سوره طه
در این تلاوت، عبدالباسط از بیات برای شروعی ملایم بهره میبرد و سپس در بخشهای پرهیجان از چهارگاه برای تأکید بر معانی آیات استفاده میکند. پایانبندی با نهاوند، جذابیتی فوقالعاده به این تلاوت میدهد.
- سوره کهف – ترکیبی از وقار و احساس
تلاوت سوره کهف نمونهای از دقت و ظرافت قرائت عبدالباسط است. او از رست برای شروعی معنوی استفاده میکند و سپس با تغییر به چهارگاه و حجاز، بر زیبایی آیات اضافه میکند. اوجگیری در حجاز، عمق تأثیرگذاری این تلاوت را بیشتر کرده است.
- سوره الرحمن – شاهکاری صوتی
یکی از معروفترین اجراهای عبدالباسط، تلاوت سوره الرحمن است. او با بیات آغاز میکند و در بخشهای مختلف از صبا و نهاوند برای افزایش احساس استفاده میکند. اوج این تلاوت، در تکرار آیه “فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ” با لحنی تأکیدی و پرشور رخ میدهد که تأثیر آن را در ذهن و روح شنونده چند برابر میکند.
- سوره حشر (آیات پایانی)
عبدالباسط در این تلاوت، ابتدا با رست، فضایی روحانی ایجاد میکند. سپس با نهاوند، اوج زیبایی آیات را به نمایش میگذارد. این تلاوت از نمونههای عالی سبک مجلسی اوست که در محافل مختلف بارها پخش شده است.
- سوره واقعه
تلاوت سوره واقعه یکی از محبوبترین اجراهای عبدالباسط است. او در ابتدا از بیات بهره میبرد و در میانه تلاوت با چهارگاه و نهاوند، لحن را متناسب با مفاهیم آیات تغییر میدهد. پایان با رست، احساسی آرامبخش به شنونده منتقل میکند.
- سوره یس (مسجدالاقصی)
عبدالباسط در این تلاوت باشکوه از حجاز برای شروعی معنوی و تأثیرگذار بهره میبرد. سپس در قسمتهای مختلف، صبا و بیات را برای تنوع لحنی بهکار میگیرد. اوجگیری در نهاوند، لحظاتی فراموشنشدنی را خلق میکند که همچنان مورد توجه علاقهمندان است.
- سوره شمس – اوج زیبایی در صوت و لحن
تلاوت سوره شمس از شاهکارهای عبدالباسط در سبک تحقیقی مجلسی است. او ابتدا با لحن نرم و آرام آغاز میکند و بهتدریج وارد تحریرها و نغمات قویتر میشود. با رسیدن به آیات پایانی، تحریرهای حماسی شنیده میشود و پایانبندی با مقامی باشکوه، تلاوت را به یک اثر ماندگار تبدیل کرده است.
«اگر اطلاعات جامعتر و درستتری دارید با ما به اشتراک بگذارید»
سفرهای قرآنی عبدالباسط
عبدالباسط طی چند دهه فعالیت در حوزه قرائت قرآن، به کشورهای متعددی سفر کرد که از جمله آنها میتوان به کشورهای اندونزی، پاکستان، هند، فرانسه، آمریکا و ایران اشاره کرد. در هر یک از این سفرها، او با استقبال بینظیری رو به رو میشد و تلاوتهایش تأثیر عمیقی بر شنوندگان داشت.
به عنوان مثال در سفر به اندونزی، هزاران نفر برای استقبال از عبدالباسط به فرودگاه آمدند. یا در یکی از مساجد جاگارتا بالغ بر 250 هزار نفر تا صبح در حالی که ایستاده بودند به صدا و تلاوت او گوش میدانند.
همچنین از تاثیر عمیق تلاوت عبدالباسط میتوان به اسلام آوردن برخی از آمریکاییهااشاره کرد.
پایان: صدایی که جاودانه شد
عبدالباسط در ۳۰ نوامبر ۱۹۸۸ میلادی براثر بیماری درگذشت، اما صدای او همچنان در دلها و محافل قرآنی طنینانداز است. او نه تنها قاری قرآن، بلکه سفیری برای پیام الهی بود که با تلاوتهایش، عشق به قرآن را در دل میلیونها نفر زنده کرد. میراث او همچنان زنده است و تلاوتهایش در سراسر جهان شنیده میشود.
سوره شمس – عبدالباسط