یکی از سوالات چالشی و مورد بحث این است که چرا تحمیل در انتخاب دین برای فرزندان بر فرض مسلمان بودن پدر و مادر وجود دارد؟ مگر پذیرش دینی که گفته شده کامل است با تحمیل امکان پذیر است؟ پس انتخاب و اختیار انسان چه می شود؟
پاسخ به سوال: تحمیل در انتخاب دین …
در انتخاب دین هیچ گونه اکراه و تحمیلی وجود ندارد و این از نص صریح آیات قرآن مشخص است. آنجا که خداوند در آیه 256 سوره بقره می فرماید: “در دین هیچ اجباری وجود ندارد. هدایت از گمراهی مشخص شده است. پس هر که به طاغوت کافر شود و به خداوند ایمان آورد به چنان رشته استواری چنگ زده که گسستنی نیست و …”. یا در آیه 80 سوره نساء خداوند به پیامبر اکرم (ص) می فرماید که ” … ما تو را به نگهبانی آن ها نفرستادیم” که یکی از احتمالات بیان شده برای نگهبانی یا همان واژه حفیظ، مراقبت قهر آمیز برای اجبار مردم به پذیرش دین است.
در آیه های 92 و 99 سوره مائده هم خداوند وظیفه پیامبر را ابلاغ گفته است و در آیه 48 سوره انعام پیامبران را بیم دهنده و بشارت دهنده معرفی کرده است و …
خداوند در آیات متعددی به قهری نبودن پذیرش دین اشاره کرده است. علاوه بر این ها در قرآن تقلید کورکورانه از نیاکان محکوم شده است؛ در آیه 170 سوره بقره الله تعالی می فرماید: و زمانی که به آن ها گفته شود از آنچه خداوند نازل نموده است پیروی کنید، گویند: بلکه ما از آنچه که پدرانمان را بر آن یافتیم تبعیت می کنیم، آیا نه این است که پدرانشان چیزی نمی فهمیدند و هدایت نیافتند؟!”
اگر چه این آیه در ارتباط با تقلید کورکورانه مشرکان صدر اسلام از اجدادشان است که بازدارندگی آن ها را از قبول اسلام داشته است. اما می توان نکوهش این کار (تقلید کورکورانه) را جهان شمول و مرتبط با همه افراد دانست. خواه پدر مومن و مسلمان باشد یا بی ایمان و بر دین دیگر و یا بی دین. وظیفه انسان این است تا جایی که می تواند تفکر کرده و راه راست را پیدا کند.
در جواب به سوال و با توجه به آیه هایی که به آن ها اشاره شد، داشتن یک پدر و مادر مسلمان موهبتی از سمت خداوند است اما پذیرش دین قهری نیست. خداوند دوره زندگی یک انسان مسلمان را به دو بخش تقسیم کرده است: قبل از سن تکلیف و بعد از سن تکلیف.
قبل از به تکلیف رسیدن، فرزندی که پدر و مادر مسلمان دارد، در حکم مسلمان است نه اینکه در واقع مسلمان باشد زیرا در این دوره تکلیفی بر گردن او نیست. پس بر اساس نظر فقها، فرزندی که بالغ نیست و والدین (یا یک والد او) مسلمان است در حکم مسلمان خواهد بود و احکام عمومی اسلام از جمله حرمت خون، مال و آبرو برای او رعایت می شوند.
اما پس از سن تکلیف دیگر نمی توان به دلیل مسلمان بودن پدر و مادر، شخصی را مسلمان دانست. او باید تحقیق کند و به درستی و نادرستی اسلام حکم کند زیرا اصول دین و مبناهای اعتقادی هیچ وقت تقلید پذیر نیستند. و همانطور که در ابتدا بیان شد اجباری در دین نیست.
در این صورت ارتداد چرا نکوهش شده و برخورد شدیدی با فرد مرتدد می شود؟
ارتداد یا بازگشت از اسلام به کفر، با عدم اجبار در پذیرش دین تفاوت دارد. ارتداد یعنی فرد پس از پذیرش اسلام از آن برگردد. خداوند چنین آزادی را به رسمیت نشناخته با آن مقابله می کند. در آیه 217 سوره بقره، خداوند چنین می فرماید: … و از شما آنان که از دین خویش برگردند و در حال کفر بمیرند، تمامی اعمال خوب آن ها در دنیا و آخرت تباه می گردد و آن ها اهل آتش هستند و در آن ماندگارند.
ارتداد اقسام مختلفی دارد و راه توبه برای چنین افرادی باز است. همچنین احکامی درباره افراد مرتد و ارتباط با آن ها وجود دارد که پرداختن به آن ها در این مقال نمی گنجد.
آیه 256 سوره بقره – محمد شحات انور
لَا إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ ۖ قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ ۚ فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَيُؤْمِنْ بِاللَّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَىٰ لَا انْفِصَامَ لَهَا ۗ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ
در قبول دین، اکراهی نیست. (زیرا) راه درست از راه انحرافی، روشن شده است. بنابر این، کسی که به طاغوت [= بت و شیطان، و هر موجود طغیانگر] کافر شود و به خدا ایمان آورد، به دستگیره محکمی چنگ زده است، که گسستن برای آن نیست. و خداوند، شنوا و داناست.