شرح دعای مکارم الاخلاق – دعای 20 صحیفه سجادیه

دعای مکارم الاخلاق دعای 20 صحیفه سجادیه با 30 فراز کوتاه و بلند است. این دعا از دعاهای ماثور حضرت زین العابدین علیه السلام است که در آن امام برای به دست آوردن اخلاق نیک، روی آوردن به انجام کارهای پسندیده و اجتناب از رذیلت های اخلاقی از الله تعالی طلب یاری می کند. درخواست های حضرت در این دعا حول محور اخلاق فردی و اخلاق اجتماعی هستند. امام سجاد (ع) همچنین به اموری که مانع رشد انسان می شوند و راه های رهایی او از شر آنچه که شیطان القاء می کند اشاره کرده است. در این مطلب از معراج النبی قصد داریم به شرح این دعا بر اساس کتاب شهود و شناخت حسن ممدوحی کرمانشاهی بپردازیم.

شرح دعای مکارم الاخلاق – فراز اول

در فراز اول امام سجاد علیه السلام می فرماید: خداوندا بر محمد و آل او درود فرست و ایمانم را کامل ترین ایمان، یقینم را برترین یقین، نیت من را بهترین نیت و عمل من را بهترین و خالص ترین عمل قرار ده.

حضرت سجاد (ع) قبل از آغاز هر فراز، بر پیامبر اکرم (ص) و خاندان معصوم او درود فرستاده است که خود حضرت نیز شاملش  می شود و این روش تمامی ائمه معصوم است.

در این فراز امام چهار درخواست از خدای متعال کرده است:

درخواست اول: کامل ترین مرحله ایمان

اولین طلب امام از خداوند، دستیابی به کامل ترین مرحله ایمان است. ایمان، باور قلبی به خدای متعال، فرشته های وحی، رسول اکرم (ص) و ائمه علیهم السلام است. البته برخی از متکلمان ایمان را اعتقاد قلبی و عمل به ارکان اسلام معنا کرده اند ولی در حقیقت عمل نمودن به وظایف، لازمه حتمی ایمان می باشد و جزئی از ماهیت آن نیست. به همین سبب در آیات بسیاری مثل آیه سوم سوره والعصر، عمل نیک و پسندیده پس از ایمان آمده است. نکته مهم: اگر که عمل صالح جزئی از ایمان بود نیازی نبود ذکر شود؛ پس مسلم است فقدان یا نقص عمل، علت عدم ایمان یا ضعف آن می باشد.

درخواست دوم: برترین مرتبه یقین

دومین خواسته، تقاضا کردن برترین مرتبه یقین است. برخی گمان می‌کنند که یقین یک باور قلبی است که احتمال ابنکه مخالفتی با آن وجود داشته باشد صفر است. به همین دلیل تصور می شود که نمی توان یقین را به درجات مختلف تقسیم نمود. اما واقعیت این است یقین هم مراتبی دارد علم الیقین یکی از مراتب آن است و عین الیقین در مرتبه بالاتر از آن قرار دارد و بالاتر از این دو حق الیقین است. حق الیقین عالی ترین مرتبه است. به عنوان مثال اگر که دیدن دود دلیلی بر آتش گرفتن است، علم الیقین به آتش است، مشاهده آتش، عین الیقین و در متن آتش سوختن حق الیقین می باشد.

درخواست سوم: درخواست بهترین نیت

طلب سوم حضرت زین العابدین علیه السلام، طلب بهترین نیت است. نیت میل باطنی به سمت غایت عمل می باشد. این میل انسان را برای دستیابی به نتیجه مترتب بر عمل، به اقدام و عمل وادار می کند. به عنوان مثال گرسنه برای رفع خلا دستگاه گوارش به سوی غذا  می‌رود و شخص تشنه برای رفع تشنگی به سمت آب می رود و شخصی که خود را در خطر حمله یک درنده میبیند اقدام به فرار می‌کند  و … در تمامی این موارد اگر میل باطنی به دریافت نتیجه نباشد، فاعل هیچ گاه به سمت آن نمی رود. و اما درباره ” احسن النیات” باید گفت که از آنجا که همه حقیقت عمل  به نیت آن وابسته است، بهترین نیت آن است که از هر نوع ناخالصی پاک باشد؛ به این صورت که متاثر از هواهای نفسانی نباشد و تنها رضای خداوند در آن دخیل باشد. این موضوع می تواند درجات مختلفی داشته باشد. پس سزاوار است که انسان بهترین نیات و بالاترین درجاتش را از خداوند بخواهد؛ زیرا بین یک فرد مخلِص و یک فرد مخلَص تفاوت بسیار است. فرد مخلِص عملش را برای خدا خالص می‌کند اما شخص مخلَص علاوه بر اعمال، خویشتن را از وابستگی به خود خالی نموده و هر چه دارد را به معشوق مطلقش یعنی خداوند واگذار می کند. این واگذاری کامل و مطلق – تا جایی  که حتی حس تسلیم را نیز از خویش نداند- مقصود امام علیه السلام است. به بیانی دیگر بالاترین درجه خلوص نیت، حالتی می باشد که فرد حتی احساس نکند که در حال تسلیم و واگذار کردن چیزی به خداوند است، بلکه خویشتن را فانی در اراده او مشاهد کند.

درخواست چهارم: طلب برترین اعمال

و اما چهارمین طلب در این فراز تبدیل کردن عمل به برترین عمل است. هر کردار پسندیده ای، خود به خود انجام دهنده آن را به سمت عمل بهتر سوق می دهد و همانند پله ای برای رفتن به مرتبه بالاتر است. در این صورت قهرا کمال پذیری انجام می شود. البته تشخیص عمل نیک موضوعی است که با روح پیوند دارد چرا که پیکره اعمال قابل شناخت و درجه بندی نیست مگر آن که نیت دانسته شود. همانگونه که اگر به ساده ترین اعمال مثل بلند شدن از جای خود نگاه کنیم، متوجه می شویم حُسن و قبح آن به روح عمل پیوند خورده است؛ زیرا اگر در زمان ورود شخصی و با نیت احترام به او از جای خود بلند شویم یا نیت عبادت داشته باشیم، این کار خوب و پسندیده به شمار می رود و اگر این کار به نیت تمسخر باشد، قبیح و زشت خواهد بود. در واقع اگر چه شکل عمل یکی است اما نیت متفاوت کار را نیک یا زشت می کند. پس تباین احکام ناشی از ماهیت ها است و آن ها هم به نیت ارتباط دارند.

حُسن عمل هم به دو چیز بستگی دارد:

• عمل با نیت خالص که همان “حس فاعلی” می باشد. این به ظرف نفس شخص فاعل ارتباط دارد.
• کیفیت مناسب شکل گیری عمل که به “حسن فعلی” مرتبط است. این عنصر در ارتباط با متن عمل خارجی است.

آیه 3 سوره عصر – ابوبکر شاطری