در گسترهی علوم قرآنی، تفاسیر روایی (تفسیر به مأثور) جایگاهی ویژه دارند. در این تفاسیر، شرح و تبیین آیات نورانی قرآن کریم با تکیه بر میراث گرانسنگ روایات تفسیری نقل شده از پیامبر اکرم (ص) و ائمه معصومین (ع)، صورت گرفته است. مفسران شیعی، با اعتقاد راسخ به عصمت و علم لدنی اهلبیت (ع)، روایاتشان را استوارترین و معتبرترین منبع برای فهم کلام الهی میدانند. هدف از این مطلب، آشنایی اجمالی با این دسته از تفاسیر و معرفی برخی از مهمترین آن ها است. امید است که این مطلب، زمینهساز مطالعات عمیق تر و بهرهمندی بیشتر شما از معارف قرآن و اهلبیت (ع) شود.
تفسیر روایی چه تفسیری است؟
یکی از انواع تفاسیر قرآن است که مبنا برای تفسیر، سخنان و احادیث تفسیری حضرت محمد (ص) و ائمه معصومین علیهم السلام قرار گرفته اند. البته مفسران اهل سنت سخن صحابه و تابعین را نیز مبنایی برای استفاده از آن ها برای تفسیر می دانند.
به طور کلی مفسران قرآن کریم معتقد هستند که رسول خدا (ص) در کنار ابلاغ وحی، تفسیر، تبیین و توضیح آیات الهی را نیز بر عهده داشتند. از این رو کلام و حدیث تفسیری پیامبر خدا (ص) در صورت اثبات صحت آن، بهترین و استوارترین انواع تفسیر خواهد بود. شیعیان نیز با استناد به حدیث ثقلین کلام امامان را نیز منبعی برای تفسیر روایی دانسته اند.
“ناگفته نماند که به رغم اهمیت روایت های تفسیری، مفسران بر این باور هستند که روایت های جعلی نیز در میان روایت ها وجود دارند.”
لیست تفاسیر روایی
تفسیر القرآن الکریم (ثمالی)
این تفسیر از ابو حمزه ثمالی است و برای قرن دوم هجری قمری می باشد. این تفسیر به زبان عربی است و روایت های منقول در آن از اهل بیت علیهم السلام و برخی از صحابه و تابعین مثل ابن عباس و عکرمه می باشند.
تفسیر امام حسن عکسری
تفسیر امام حسن عسکری(ع)، از تفسیر روایی امامیه، متعلق به قرن سوم هجری. در این تفسیر برخی آیات، تأویل شده و بیشتر تأویلها درباره معجزات پیامبر(ص) و امامان شیعه است. به اسباب نزول آیات، کمتر توجه شده، گرچه به مصادیق آیات اشاره شده است و مباحث صرفی و نحوی و بلاغی وجود ندارد. سلسله سند روایت کتاب نشان میدهد که نقل این تفسیر در میان محدّثان و فقهای قم در قرن چهارم و پنجم متداول بوده است. اما بر اساس برخی از تحقیقات صورت گرفته انتساب این تفسیر به حضرت نادرست است. ناگفته نماند که متن این تفسیر تا پایان آیه ۲۸۲ سوره بقره موجود است.
تفسیر قمی
این تفسیر برای قرن سوم و ابتدای چهارم هجری قمری است و منسوب به علی بن ابراهیم قمی از راویان بزرگ تشیع است (اگر چه برخی در انتساب آن به این راوی موثق شیعی تردید دارند). تفسیر قمی متشکل از دو جلد است که در جلد اول ۱۶ سوره ابتدایی و در جلد دوم تفسیر روایی مابقی سوره ها آورده شده است. خط کلی تفسیر قمی نقل کردن اخبار تفسیری اهل بیت علیهم السلام است. البته در مواردی نقل کردن نکات تفسیری از سوی علی بن ابراهیم نیز دیده می شود.
تفسیر الحبری از تفاسیر روایی
از دیگر تفاسیر روایی شیعه قرن سوم هجری قمری است. این تفسیر توسط حسین بن حکم حبری کوفی، عالم، مفسر و محدث زیدی مذهب، تالیف شده است. در این کتاب تفسیری و روایی به آیاتی پرداخته شده است که در شأن حضرت علی علیه السلام نازل شده اند. در واقع روایات تفسیر 150 عدد هستد که 130 عدد از آن ها مرتبط به آیات نازل شده در حق اهل بیت (ع) و فضائل آنان است و مابقی روایات هم درباره موضوعات گوناگونی مثل احکام، تاریخ و مواعظ آورده شده اند. ناگفته نماند که حبری تنها به نقل روایات پرداخته و اظهارنظری از او دیده نمی شود.
تفسیر فرات کوفی
از تفاسیر روایی قرن چهارم هجری قمری و یکی از مهم ترین مصادر تفسیری شیعه است. این تفسیر به زبان عربی است و توسط عالم شیعی مذهب به نام ابو القاسم فرات بن ابراهیم بن فرات تالیف شده است. در این تفسیر آیاتی گردآوری شدند که در شأن اهل بیت علیهم السلام بودند. این کتاب شامل 775 حدیث تفسیری است که اغلب این احادیث نقل شده از امامان هستند و بخشی از آن ها از صحابه و تابعین نقل شده اند. این روایات و احادیث غالبا به آموزه ها و اعتقادات شیعی اشاره کرده اند و آیه های مورد نظر نیز بر اساس این میزان تفسیر، تاویل قریب یا بعید شده اند.
تفسیر عیاشی
محمد بن مسعود عیاشی سمرقندی از مفسران و فقهای قرن چهارم مولف این تفسیر روایی است. در این تفسیر به وجوه فقهی آیات الاحکام، مسائل کلامی و فرق شیعی و غیر شیعی پرداخته شده است. عیاشی ابتدا احادیثی در فضیلت قرآن کریم، ترک کردن روایت احادیثی که مخالف با قرآن هستند، مذمت تفسیر به رای، بررسی علوم قرآنی و الزام مراجعه به ائمه اطهار علیهم السلام برای فهم قرآن کریم و تفسیر آن بیان کرده است. او همچنین در فضیلت اهل بیت(ع) و عیوب دشمنان آن ها نیز روایاتی ذکر کرده است و در صدد ترویج باورها و آموزه های ائمه بوده است.
“از این تفسیر تنها تا سوره کهف موجود است و مابقی آن مفقود شده است”
تفسیر عین العبره فی غبن العتره
این تفسیر نوشته سید احمد بن طاووس محدث و فقیه قرن هفتم قمری به زبان عربی است. در این تفسیر ترتیب آیه ها رعایت نشده و به آیه هایی که در فضیلت ائمه علیهم السلام و رد مخالفانشان آمده اند، اشاره شده است. ابن طاووس در این تفسیر با تقیه سخن گفته و خود را نیز عبدالله بن اسماعیل نامیده است.
تفسیر آیه ها به این صورت انجام شده که ابن طاووس آیه ای را نوشته و سپس روایت را در زیر آن به نقل از ماخذ بیان می کند. او همچنین در بسیاری از موارد بعد از نقل روایت و حدیث توضیحی را نوشته و در آن معنا و وجه استدلال به آیه و روایت را ذکر می کند.
تفسیر نهج البیان عن کشف معانی القرآن
این تفسیر برای قرن هفتم هجری قمری است. زبان آن عربی می باشد و کاتب آن محمد بن حسن شیبانی دانشمند شیعی مذهب است. مفسر در این تفسیر مبنا را بر اختصار و اقتصار قرار داده است و در مواجه با اقوال و آراء متفاوت مفسران مواردی را نقل کرده که در آن ها اختلاف کم است. شیبانی روایت هایی را از اهل بیت نقل کرده است. علاوه بر آن این مفسر شیعی به بیان جمله ای از ناسخ و منسوخ، بخشی از عبادت های شرعی، اسباب نزول و کلام لغویان پرداخته است. این کتاب از منابع مهم تفاسیر البرهان و المیزان در نقل روایت است.
تفسیر تاویل الایات الظاهره
این تفسیر نوشته سید شرف الدین علی حسینی استرآبادی در قرن دهم هجری قمری است. به زبان عربی نوشته شده است. مفسر در این کتاب به تفسیر آیه هایی پرداخته که درباره اهل بیت علیهم السلام نازل شده اند. عالم شیعی در این کتاب به ترتیب سوره های قرآن کریم پیش رفته است و آیات مورد نظر را با روایت ها و احادیث ائمه معصومین که ذیل آیات وارده شده اند، تفسیر کرده است.
تفسیر منهج الصادقین فی الزام المخالفین
این تفسیر به تالیف عالم شیعی، ملا فتح الله کاشانی در قرن دهم هجری قمری به زبان فارسی نوشته شده است. در این کتاب مباحث مختلف کلامی، فقهی و … مطرح شده است. از این رو می توان آن را تفسیری جامع دانست. اما به دلیل اینکه این عالم شیعی در تفسیر بیشتر از روایت های اهل بیت علیهم السلام استفاده کرده است در گروه تفاسیر ماثور یا همان روایی قرار گرفته است.
روش تفسیری ملا کاشانی بسیار منظم است. او ابتدا به موضوع مکی و مدنی سوره ها، سپس عدد آیات، بعد از آن نام سوره ها، در ادامه ثواب قرائت سوره، سپس تناسب و ارتباط سوره، در ادامه اسباب نزول و در آخر به مباحث تفسیری پرداخته است.
تفسیر زبده التفاسیر
این تفسیر نیز از تالیفات ملا فتح الله کاشانی است. این کتاب به زبان عربی نگاشته شده است و مفسر نخست اخبار اهل سنت را بیان کرده و در ادامه روایت های اهل بیت علیهم السلام را مقید به نقل از منابع اصلی در تفسیر آیه، آورده است.
البرهان فی تفسیر القرآن
یکی از جامع ترین و مهم ترین تفاسیر روایی شیعه است. این تفسیر توسط سید هاشم بحرانی به زبان عربی نگاشته شده است. مولف در این کتاب به تناسب آیه های قرآن به مباح فقهی، قصص، احادیث پیامبر (ص) و فضیلت های ائمه معصومین علیهم السلام اشاره کرده است. سید هاشم بحرانی جزو اخباریان است و تفسیر او نیز با همین رویکرد نگاشته شده است.
در این تفسیر تنها روایت های تفسیری آیه های قرآن گرد آوری شده اند و نویسنده از تحلیل، ارزیابی و اجتهاد در ارتباط با معنی آیه ها خودداری کرده است.
لازم به ذکر است که با وجود تلاش های علمی که در تفسیر البرهان صورت گرفته است، این تالیف، قسمتی از روایت های ضعیفه در غلو و تحریف در آن دیده می شود.
تفسیر الصافی
این تالیف نوشته ملا محسن فیض کاشانی به زبان عربی در قرن یازدهم هجری قمری است. این تفسیر در حالی که جامع است مختصر نیز م باشد. تفسیر الصافی جزو تفاسیر اجتهادی به شمار می رود و مقدمه آن از بهترین مقدمات تفسیری در ذکر مطالب ضروری است که هر مفسری باید بداند.
ملا محسن فیض کاشانی در این تفسیر ضمن کمک گرفتن از روایت ها در تفسیر به نقد و ارزیابی آن ها در دلالت بر آیه پرداخته است. لازم به ذکر است که مطالب غیر روایی در شأن نزول، لغت، قرائت و اعراب، عموما از تفسیر بیضاوی گرفته شده است.
تفسیری دیگری از ملا محسن فیض کاشانی نیز وجود دارد که به نام الاصفی فی تفسیر القرآن شناخته می شود. این تفسیر گزیده ای از تفسیر صافی است و تمامی سوره ها را در بر گرفته است.
تفسیر المعین
از دیگر تفاسیری که در لیست تفاسیر روایی دیده می شود، تفسیر المعین از محمد بن مرتضی کاشانی است. این تفسیر به زبان عربی و در قرن یازدهم نگاشته شده است. روش تفسیری این کتاب مزجی است و برای اختصار، در کتاب از رموزی استفاده کرده که در مقدمه کتاب آن ها را توضیح داده است.
تفسیر شریف لاهیجی
این تفسیر نوشته عالم قرن یازدهم هجری قمری، بهاء الدین محمد بن علی شریف لاهیجی است. این تالیف به زبان فارسی نگارش شده است و تفسیر کل قرآن کریم را در بر دارد. بیان این کتاب ساده، قابل فهم و بدون پیچیدگی است و مفسر از روایات ائمه معصومین علیهم السلام برای تفسیر استفاده کرده و به اختصار آن ها را شرح داده است.
روش تفسیری این کتاب چنین است که برای شروع چند آیه را بیان می کند، سپس ترجمه فارسی آن را ذکر کرده و به تفسیر آن اجمالا و نه به شکل تحت اللفظی می پردازد. در ادامه روایت های اهل بیت را در تفسیر آیه نقل کرده و مختصرا شرح می دهد.
تفسیر نور الثقلین
تفسیر نور الثقلین تفسیری روایی به تالیف محدث شیعی قرن دوازدهم، عبدعلی بن جمعه حویزی است. در این تفسیر بالغ بر 13 هزار حدیث وجود دارد و نویسنده تلاش کرده هر روایتی که به گونه ای با آیه مرتبط است را بیان کند؛ خواه این ارتباط از باب استشهاد، تایید آیه یا تفسیر باشد.
متاسفانه در گردآوری توجهی به اسناد و قوت احادیث نشده و روایاتی که سند ضعیف دارند نیز دیده می شوند. علاوه بر این تقطیع روایت ها در این تفسیر دیده می شود و سلسله اسناد احادیث نیز حذف شده است.
گفته شده که در این تفسیر از اسرائیلیات نیز استفاده شده است.
تفسیر کنز الدقائق و بحر الغرائب
تفسیری روایی به زبان عربی برای قرن دوازدهم هجری قمری است. این تفسیر نوشته میرزا محمد قمی مشهدی است. در این کتاب علاوه بر تجزیه، تحلیل و ارتباط آیات و ذکر آراء مفسران، روایت های مرتبط با آیات نیز ذکر شده اند. مولف کتاب همچنین سعی و تلاش ویژه ای در نقد کردن اسرائیلیات و باورهای نادرست صوفیان داشته است.
تفسیر جامع
آخرین تفسیر روایی که در این لیست به آن اشاره می کنیم، تفسیر جامع از سید ابراهیم بروجردی است. این تفسیر به زبان فارسی نوشته شده است و مفسر معانی آیه های قرآن را با جستجو در روایات دنبال کرده است. این تفسیر در واقع جمع آوری روایت های تفسیر منسوب به امام حسن عسکری (ع)، تفسیر عیاشی و تفسیر قمی است.