در گذرگاه پرپیچوخم تاریخ، جریانهایی از اندیشه و ایمان آشکار میشوند که در بستر زمان شکل میگیرند و عمق وجود پیروان خود را نیز متحول میکنند. در میان این مکاتب فکری، «فرقه اسماعیلیه» به عنوان شاخهای از تشیع، با تکیه بر بینشی باطنی و عقلانی، مسیری متفاوتی را طی کردهاست.
در دل این تاریخ پرفرازونشیب، جامعه «بُهره» خود را به عنوان حاملان و نگاهبانان این میراث غنی به نمایش گذاشتهاند. آنان که مسیر هدایت را در پیروی بیقیدوشرط از امامان زمان و داعیان مطلق میجویند، روشی را پایهگذاری کردهاند که در آن تجارت و ثروت، با تقوا و دانش ترکیب شده و شکلی خاص از زندگی دینی را رقم زده است.
این مطلب از معراج النبی نگاهی و گذری است کوتاه بر این فکر و درک گوشهای از باورها، ساختار اجتماعی و آداب و رسومی که جامعه بهرهها را به یک مجموعه در تاروپود جهان امروز تبدیل ساخته است. با ما همراه شوید.
معنی کلمه بهره چیست؟
نام بهره (یا بُهرا) از واژه گجراتی “وُهُروو” یا وَیه وَهار گرفته شده که به معنای تجارت کردن و دادوستد است. به همین دلیل اسماعیلیان گجرات را بُهره نامیدهاند؛ زیرا ریشه این جماعت به جامعهای با پیشه بازرگانی میرسد.
دیدگاه دیگری نیز وجود دارد که بر اساس آن، بهرهها از طبقه هندوهای وُهَره بودهاند و نام آنان از این طبقه گرفته شده است. همچنین لقب ذاعی به رهبر حاکم بر فرقه بهره گفته میشود و نماینده دنیایی و دینی امام اسماعیلیان محسوب میشود. داعی در لغت به معنی دعا کننده و یا دعوت کننده به دین هم گفته میشود.
انشعابات اسماعیلیان
اسماعیلیهای مُستَعلیه داوودی بزرگترین شاخه شیعیان در هند هستند که بیشتر با نام بُهرهها شناخته میشوند. اغلب اعضای این جامعه تمایل دارند آنان را «شیعیان اسماعیلی طیبی» بنامند. هرچند خودشان در گفتوگوهای روزمره بیشتر از واژه «طایفه» استفاده میکنند.
پیروان این مذهب تا امامت امام صادق(علیهالسلام) با دیگر شیعیان همراه بودند، اما پس از آن به امامت اسماعیل فرزند ارشد امام صادق(علیهالسلام) اعتقاد یافتند و او را امام هفتم خود میدانند. اسماعیل پنج سال پیش از رحلت امام صادق(علیهالسلام) درگذشت و آرامگاه او در بقیع قرار دارد. زبان بُهرهها گونهای از گجراتی است که در آن واژههای عربی و اردو نیز بسیار دیده میشود.
با برپایی حکومت فاطمیان در مصر، بُهرهها به قدرت و نفوذ چشمگیری دست یافتند و مبلغانی را برای گسترش اسماعیلی به مناطق مختلف جهان اسلام فرستادند. در دوران خلافت المستنصر بالله (۴۲۷–۴۸۷ هجری)، پس از فوت او، میان اسماعیلیان درباره جانشینی اختلاف پدید آمد؛ عدهای نزار فرزند بزرگتر و برخی دیگر مستعلی فرزند کوچکتر او را امام دانستند. از میان این اختلاف، فرقههای امروزی اسماعیلی، از جمله بُهرههای داوودی، شکل گرفت.
چرا بهرهایها در هند رشد کردند
با گذر زمان دعوت اسماعیلی در هند پیوند خود را با مرکز طیبی در یمن حفظ کرد.
از طرفی جامعه تازه رشد یافته اسماعیلیان در گجرات که در نیمه دوم قرن پنجم هجری شکل گرفته بود، کم کم به جماعت طیبیِ مستعلویِ بُهرهای که امروز میشناسیم تبدیل شد. پس از نابودی حکومت صلیحیان، و حتی کمی قبل از آن، بُهرههای هند زیر نظر داعیان مطلق مقیم یمن اداره میشدند؛ و این داعیان، رهبران محلی بُهرهها را با عنوان والی انتخاب میکردند. در همین دوران، جامعه بهره در گجرات رونق خوبی گرفت و تعداد زیادی از هندوها، بهویژه در شهرهای کامبای، پاتن، سیدپور و بعدها احمدآباد که مرکز اصلی دعوت طیبی در هند شد، به این مذهب گرایش پیدا کردند.
از آنجا که حاکمان هندو خطری از سوی اسماعیلیان بُهره متوجه خود نمیدیدند، این گروه بدون مانع جدی تا زمان فتح گجرات توسط مسلمانان در سال ۶۹۷ هجری به رشد مذهب خود ادامه دادند.
عقاید بهرهایها
گروه طیبیان، شامل دو شاخه داوودی و سلیمانی، به شریعت اسلامی و فقه پایبند هستند و اعمال عبادی خود را زیر نظر رهبران مذهبی انجام میدهند. جوانان این جماعت در پانزدهسالگی با داعی مطلق عهد میبندند و این بیعت را مانند بیعت با امام میدانند. آنها همچون دیگر مسلمانان به نماز، روزه، زکات، حج و ولایت اهمیت زیادی میدهند. اذانشان شبیه شیعیان دوازدهامامی است، اما وضو را به شیوه اهل سنت انجام میدهند. محل عبادت آنان جماعتخانه نام دارد و نماز جمعه نمیخوانند. بُهرهها بخشی از اموال خود را به روش مختلف برای تقویت جامعه و مذهبشان اختصاص میدهند. ماه رمضان در میان آنها همیشه سی روز است و شب ۲۷ رمضان را شب قدر میدانند، هرچند شبهای ۱۷، ۱۹ و ۲۱ نیز حرمت خاصی دارند. سفرهای زیارتی به مکه، مدینه، نجف، کربلا، قاهره و آرامگاههای امامانشان برایشان از اهمیت خاصی برخوردار است. همچنین عزاداری محرم و جشن عید غدیر از مهمترین مناسبتهای مذهبی آنان به شمار میرود.
باورهای اعتقادی بهرهایها
در باورهای اعتقادی، بُهرهها به توحید، نبوت پیامبر اکرم(ص) و وصی بودن حضرت علی(ع) مانند دوازدهامامیها اعتقاد دارند. آنان بر این باور تکیه دارند که امامان ادامهدهنده راه پیامبران با این تفاوت که پیامبران حامل شریعت ظاهری و امامان مفسران شریعت باطنی اسلام هستند. در اندیشه بُهرهها، حضرت علی(ع) مقامی فراتر از امام دارد و از او با نام اساس یاد میشود. طبق نظر آنان پس از امام صادق(ع) شانزده امام وجود دارد و پس از ایشان، داعی مطلق در راس سلسله مراتب دینی این جماعت قرار میگیرد. نماز بُهرهها در اصل با نماز شیعیان دوازدهامامی مشابه است و تنها تفاوتهای جزئی در آن دیده میشود.
توجه بهرهایها به زیارتگاههای شیعه
بُهرهها توجه و ارادت خاصی به زیارت و زیارتگاههای مقدس خود در عراق، مصر و شام دارند. این دلبستگی در اقدامات عمرانی رهبران دینی آنان در حوزه عتبات عالیات و اماکن مقدس شیعه بهروشنی دیده میشود. آنان در بازسازی و آبادانی زیارتگاهها، همچنین نصب و تعویض ضریح بر قبور برخی امامان و بزرگان شیعه در عراق بهویژه در کربلا، نجف و کوفه و همچنین در سوریه، اردن، فلسطین و مصر نقش فعالی داشتهاند.
در آثار معماری و هنری بُهرهها، استفاده از عناصر تزئینی گرفته شده از هنر اسلامی هندی و سبک معماری فاطمی مصر کاملاً آشکار است. نمونه بارز این فعالیتها، بازسازی مسجدالحسین در قاهره در سال ۱۴۴۳ هجری قمری است که به دلیل توسعه و فعالیتهای انجامشده، از سوی وزارت اوقاف مصر بهعنوان یکی از مساجد نمونه معرفی شد.
بُهرهها در بزرگداشت شهادت حضرت اباعبداللهالحسین(ع) اهتمام فراوانی دارند و همانند شیعیان دوازدهامامی، آیینهای سوگ و مجالس پرشور عزاداری برپا میکنند. آنان همچنین توجه ویژهای به زیارت قبور ائمه داشته و در مرمت و بازسازی عتبات مقدسه نقش چشمگیری ایفا کردهاند. یکی از نمونههای بارز این مشارکت، بازسازی مسجد کوفه است که به دست اسماعیلیان بُهره انجام شده و در معماری آن نیز عناصر برگرفته از سنت معماری بهرهها دیده میشود.
بهره ای ها و احترام به امام حسین ع
این گروه در سراسر دنیا دهه نخست محرم و شهادت امام حسین(ع) را بهعنوان ایامی سراسر برکت و معنویت گرامی میدارند. به همین دلیل این ده روز را «دهه مبارک» نام نهادهاند. جامعه داوودی بُهره نیز تحت رهبری الداعی المطلق پنجاهوسوم، مفضل سیفالدین، این روزها را به ذکر، مرثیه و یاد امام حسین(ع) اختصاص میدهد و از این واقعه عظیم معنوی الهام و برکت میگیرد. برای بُهرهها، عشره مبارکه سفری معنوی، معرفتی و اخلاقی در مسیر رشد و تعالی روح است.
در این ایام، هر مرکز اجتماعی بُهرههای داوودی در سراسر جهان میزبان آیینهای عزاداری برای افراد جماعت محلی خود است. این برنامهها معمولاً روزی دو نوبت برگزار میشود: مجلس صبح با ایراد خطبه و سخنرانی همراه است و مجلس عصر بیشتر به مرثیهخوانی جمعی و سوگواری اختصاص دارد، که همه حاضران در آن شرکت میکنند.
با نزدیک شدن به روز عاشورا، شرح واقعه حرکت امام حسین(ع) و رخدادهای کربلا با جزئیات بیشتر شرح داده میشود. اعضای جامعه مغازهها را تعطیل کرده و از مدرسه و کار مرخصی میگیرند تا در این مجالس حضور یابند؛ حضوری که آن را ادای دین به فداکاری امام حسین(ع) و نمادی از وفاداری و احترام به آرمانهای ایشان میدانند.
سخن پایانی
فرق بُهره با آنکه از بستر تاریخی و جغرافیایی متفاوتی است، اما در عمق باورها و رفتار دینی خود پیوندی محکم با مفاهیم اصیل اسلامی، بهویژه محبت و وفاداری به اهلبیت(ع)، دارد. شناخت این طایفه، تنها آگاهی از یک جریان مذهبی نیست، بلکه نگاهی است به بخشی از تاریخ اندیشه شیعه که در کنار دیگر شاخهها، روایت ویژهای از ایمان و معنویت را عرضه میکند. امروز نیز بهرهایها با حفظ هویت مذهبی و فرهنگی خود، همچنان در عرصههای علمی، اقتصادی و اجتماعی فعال هستند و نقشی اثرگذار در جوامعی که در آن زندگی میکنند، ایفا مینمایند.
در دنیایی که اختلافات مذهبی موجب ایجاد فاصلهها میشود، مطالعه و آشنایی با این گروه یادآور آن است که تنوع در امت اسلامی، نه تهدید نیست و بلکه فرصتی برای فهم عمیقتر، همدلی بیشتر و بزرگداشت مشترکات معنوی است؛ مفاهیمی که در عشق به امام حسین(ع) و نگهداری ارزشهای عاشورا جلوهای بس والا پیدا می کند.
منبع: سایت های ویکی فقه و ویکی شیعه