گاهی در زندگی به دو راهیهایی میرسیم که عقل و دل، پاسخ صریح و خوبی به ما نمیدهند. در چنین شرایط سختی انسان مؤمن به درگاه خدا پناه میبرد و از او یاری میخواهد تا راه درست را نشان بدهد. یکی از روشهای طلب راهنمایی الهی، استخاره با قرآن کریم است؛ کتابی آسمانی که کلام خداوند در آن جاری است و نوری برای هدایت انسانها بهسوی خیر و آرامش بهشمار میآید. استخاره با قرآن، یعنی سپردن تصمیم به حکمت و علم بیپایان خداوند، با نیتی پاک و دلی آرام. در ادامه همراه با معراج النبی باشید تا در مورد استخاره بیشتر صحبت کنیم.
استخاره چیست؟
“اِستخاره” در لغت به معنای درخواست خیر است و در اصطلاح دینی به معنای طلب خیر از خداوند به هنگام تصمیمگیریهای دشوار است. صاحب کتاب جواهر، فقیه برجسته شیعه در قرن سیزدهم قمری، برای استخاره دو معنی روشن و واضح بیان کرده است: اول اینکه انسان از خداوند بلند مرتبه بخواهد خیر را در کاری قرار دهد که قصد انجامش را دارد؛ و دوم، اینکه از خدا طلب توفیق و پیروزی کند تا آنچه را خدا برای او بهترین میداند، انتخاب کند. این انتخاب ممکن است از طریق استخاره به دست بیاید و یا به کمک سخن و راهنمایی فردی که مورد مشورت قرار گرفته است.
انواع استخاره
انواع استخاره روشهایی برای طلب خیر و راهنمایی الهی هستند. در ادامه به چند نوع استخاره اشاره میشود.
استخاره مطلق
استخاره مطلق به نوعی طلب خیر از خداوند گفته میشود که در آن شک و دودلی شرط نیست. این استخاره بیشتر جنبه دعایی دارد و مومنان در تمام امور زندگي حتی امور کوچک به آن مراجعه میکنند. امام صادق(ع) فرمودهاند: “از بدبختی بنده آن است که کاری را بدون طلب خیر از خدا انجام دهد.” برای استخاره شیوههای گوناگونی وجود دارد؛ مانند استخاره با نماز و دعا، قرآن کریم، کاغذ و تسبیح.
عالمان دینی با استناد به روایات، مشروعیت استخاره را تأیید کردهاند. شیخ عباس قمی در مفاتیحالجنان روشهای مختلف آن را نقل کرده است. از مهمترین آداب استخاره میتوان به تلاوت برخی سورههای قرآن، فرستادن صلوات بر پیامبر(ص) و اهلبیت(ع)، و ذکرهای خاص اشاره کرد.
علامه مجلسی معتقد است در اصل، هر فرد باید خودش استخاره کند؛ با این حال برخی علما مراجعه به دیگران برای انجام استخاره را نیز مجاز دانستهاند. در عمل، امروزه بسیاری از مردم استخاره را از روحانیون و افراد معتمد میخواهند.
استخاره قلبی
استخاره قلبی نوعی طلب خیر و راهیابی از طریق الهام قلبی است. در این روش پس از دعا و توکل، انسان به آنچه خدا در دلش جای داده، اعتماد میکند و بر همان اساس تصمیم میگیرد.
در روایت آمده است که شخصی برای انتخاب مسیر سفر تردید داشت. امام رضا(ع) به او فرمودند: دو رکعت نماز بخوان، سپس به سجده برو و صد بار از خدا طلب خیر کن؛ آنگاه به الهامی که در دلت میافتد، عمل کن
امام باقر(ع) نیز فرمودهاند: هر کس صد بار از خدا طلب خیر کند، خداوند خیر واقعی او را در دلش قرار میدهد.
همچنین پیامبر اکرم(ص) فرمودند: هنگام تصمیمگیری، هفت بار از خدا طلب خیر کن و به آنچه قلباً به آن میرسی عمل کن؛ همان خیر توست.
بنابراین در استخاره قلبی، پس از نماز و دعا و طلب خیر، نشانه تصمیم درست در دل انسان قرار میگیرد و باید با اطمینان به آن عمل کند.
استخاره مشورتی
استخاره مشورتی یکی از روشهای طلب خیر است که در آن پس از توکل بر خدا، با افراد شایسته مشورت میکنیم تا خداوند خیر را از زبان آنان جاری کند.
در روایات آمده است: امام صادق(ع) فرمودند: “پیش از آنکه با مردم مشورت کنید، با خدا مشورت نمایید.” وقتی راوی پرسید چگونه با خدا مشورت کنیم، فرمودند: “ابتدا از خدا طلب خیر کن، سپس با مؤمنان مشورت کن تا خداوند آنچه خیر توست بر زبان آنان جاری کند.”
همچنین آمده است که صد بار گفتن “اَستَخیرُالله” پیش از مشورت، انسان را به تصمیم صحیح نزدیک میکند.
نکته مهم این است که مشاوران باید افرادی آگاه و خیرخواه، دانا و بیطرف باشند؛ افراد حسود، دنیاطلب، ترسو، بیایمان، عجول یا بخیل برای مشورت شایستگی ندارند.
پس به این نتیجه میرسیم که استخاره مشورتی یعنی ابتدا دل را به خدا سپردن و سپس بهرهگرفتن از عقل و تجربه انسانهای مورد اعتماد تا بهترین راه آشکار شود.
روش استخاره با قرآن کریم
در روایات آمده است که نباید قرآن را وسیله فالگیری و پیشبینی آینده قرار داد. شیخ کلینی(رحمهالله) از امام صادق(ع) نقل میکند که آن حضرت فرمودند:
“به قرآن تفأل مکن”
علامه مجلسی در توضیح این روایت اشاره دارد که منظور، نهی از استفاده نادرست از آیات قرآن برای پیشگویی و کسب درآمد از طریق فریب دادن مردم است. همچنین ایشان میفرماید نباید مانند خرافات موجود در جامعه مثل فال زدن با صدا یا ظاهر حیوانات در آغاز سفر از قرآن نیز فال نیک و بد استخراج کرد، زیرا این کار باعث سست شدن ایمان و بیاحترامی به جایگاه رفیع قرآن میشود.
روش صحیح استخاره با قرآن
برای انجام استخاره با قرآن، ابتدا از خداوند طلب خیر کنید، سپس قرآن را باز کرده و اولین آیه صفحه سمت راست را ملاک خود قرار دهید:
- آیات رحمت، هدایت و امر به کار خیر نتیجه خوب
- آیات عذاب، نهی از گناه یا اشاره به عقوبت با نتیجه بد
- آیات دوپهلو یا میانه
در روایتی، امام صادق(ع) به یسع بن عبدالله فرمودند:
هنگام نماز، قرآن را باز کن و به نخستین آیه صفحه راست عمل کن؛ زیرا آن لحظه شیطان لعین از انسان دور است.
همچنین پیامبر اکرم(ص) فرمودند، پیش از استخاره با قرآن طبق مراحل زیر عمل کنید:
- سه بار سوره توحید بخوانید
- سه بار صلوات بفرستید
- این دعا را بخوانید
«اللهم تفألت بکتابک و توکلت علیک فأرنی من کتابک ما هو مکتوم من سرک»
سپس قرآن را به آرامی باز کنید و از آغاز صفحه سمت راست نتیجه را بخوانید و معیار قرار بدهید برای استخاره باید قرآن کامل استفاده شود؛ نه قرآنهای چند جزئی و کوچک که معمولاً در مجالس ختم وجود دارد. در روایت آمده: “ثم افتح الجامع” یعنی: قرآن جامع و کامل را باز کن.
استخاره با تسبیح
علامه مجلسی(ره) نقل میکند که پدرش از شیخ بهایی(ره) شنیده بود: حضرت صاحبالامر(عج) درباره استخاره با تسبیح فرمودند:
ابتدا سه بار بر محمد و آل محمد صلوات بفرستید، سپس وسط تسبیح را بگیرید و دانهها را دو تا دو تا جدا کنید. اگر دانه آخر جفت باشد، نتیجه نامناسب است و اگر فرد باشد، نشانه خیر و خوبی است.
علامه مجلسی همچنین گفته است که پدرش، ملا محمدتقی مجلسی، در زمانهایی که نیاز به تصمیمگیری فوری داشت، بیشتر از همین روش استفاده میکرد.
حکم شرعی استخاره
فقها تصریح کردهاند که عمل به نتیجه استخاره واجب نیست و مخالفت با آن نیز حرام به شمار نمیآید؛ هرچند شایسته و بهتر آن است که انسان خلاف آن رفتار نکند.
همچنین آیتالله شبیری زنجانی میفرمایند: چون احتمال ضرر در بیاعتنایی به استخاره وجود دارد، احتیاط آن است که از مخالفت با آن پرهیز شود.
سخن پایانی
استخاره، یکی از روشهای توکل و ارتباط صمیمانه انسان با خالق یکتا است. راهی برای طلب خیر، آرامش قلب و هدایت در تصمیمگیریهای دشوار است. مهمترین موضوع در استخاره، نیت پاک، توکل حقیقی و اعتماد به حکمت الهی است. هرچند نتیجه استخاره حتما قابل اجرا نیست، اما رعایت آن سبب آرامش دل، رفع سردرگمی و حرکت در مسیر درست خواهد شد. با استخاره دقیق و شایسته راهی روشن برای مشکلات گشوده میشود.