رساله حقوق امام سجاد علیه ‌السلام از متون ارزشمند اسلامی است که در آن حضرت پنجاه حق اساسی را که بر عهده انسان‌ها هستند را بیان می‌کند. این 50 حق، هم جنبه فردی دارند و هم اجتماعی و هر کدام جایگاهی ویژه در زندگی آدمی دارند. در میان آن‌ها، بخشی مهم به «حقوق رعایا و زیردستان» اختصاص یافته است؛ یعنی وظایفی که هر فرد در برابر کسانی دارد که تحت سرپرستی، آموزش یا مدیریت او قرار گرفته‌اند. امام سجاد علیه‌السلام در 4 بند به این حقوق اشاره می‌کنند: حق افراد جامعه (رعایا)، حق متعلّمان و شاگردان، و حق کسانی که در اختیار و تحت اداره شخص هستند یعنی خادم یا خادمان و حق همسر. این دسته از حقوق، اهمیت بسیاری در ایجاد عدالت، مهربانی و سلامت اجتماعی دارد و نشان می‌دهد اسلام تا چه اندازه به روابط انسانی و رعایت کرامت دیگران توجه کرده است.

به همین دلیل، برای روشن ‌تر شدن امر و بهره گیری از کلام معصوم علیه السلام در اینجا، متن عربی رساله و ترجمه فارسی آن را به همراه احادیث مرتبط با شما به اشتراک می‌گذاریم.

لازم به ذکر است که حقوق اعضا و جوارح را در مطلب «رساله حقوق امام سجاد علیه السلام- حق اعضاء و جوارح» ذکر کردیم.

حقوق زیر دستان در رساله حقوق امام سجاد (ع)

–         حق رعایا (مردم جامعه)

فاما حقوق رعیتک بالسلطان فان تعلم انک إنما استرعیتهم بفضل قوتک علیهم فإنــه إنما احلهم محل الرعیـه لک ؛ ضعفهم و ذلهم فما اولی مــن کفاکه ضعفه و ذله حتی صیره لک رعیه و صیر حکمک علیه نافذا؛ لایمتنع منک بعزه و لا قوه  و لا یستنصر فیما تعاظمه منک إلا (بالله) بالرحمه والحیاطه والاناه وما اولاک إذا عرفت مااعطاک الله من فضل هذه العزه و القوه التی قهـرت بهـا ان تکـون لله شاکرا و مـن شکر الله اعطاه فیما انعم علیه ؛ و لا قوه إلا بالله .

ترجمه مفهومی

ای کسی که بر مردم حکومت می‌کنی و امورشان را در دست داری، بدان که رعیت حقوقی بر گردن تو دارند که ملزم به رعایت آن هستی. قدرت تو بر آنان ناشی از قوت تو و ضعف آنها است؛ پس شایسته است با درک این حقیقت، کفایت و مراقبت کنی کسی را که ضعف و ناتوانی‌اش او را در اختیار تو قرار داده و حکم تو بر او نافذ شده است. او نمی‌تواند با تو مخالفت کند یا برای گرفتن حقش قیام نماید، و برای رهایی از تو تنها می‌تواند به خداوند متعال توکل کند.

پس نسبت به رعیت مهربان و رحیم باش، لحظه‌ای از حفاظت جان، مال و ناموس آنان غافل نشو، برای آسایش و آرامششان تلاش کن و با صبر و بردباری با آنها رفتار نما. باید بدانی که تو به فضل و لطف خدا حکومت را در دست داری؛ پس شکرگزار باش، زیرا کسی که شاکر است خداوند نعمت‌های بیشتری به او می‌دهد و هیچ توانی جز به یاری خداوند نیست.

نکات کلیدی حق رعایا:

• مردم به دلیل ناتوانی نمی‌توانند با حاکم مخالفت کنند یا حق خود را بگیرند؛ جز خدا تکیه گاهی ندارند.
• حاکم باید نسبت به رعیت مهربان و رحیم باشد.
• وظیفه حاکم حفاظت از جان، مال و ناموس مردم است.
• تلاش برای آسایش و آرامش جامعه بر عهده حاکم است.
• حاکم باید با صبر و بردباری با مردم رفتار کند.
• حکومت نعمتی از جانب خداوند است و باید شکرگزار بود.

–         حق متعلمان و شاگردان

واما حق رعیتک بالعلم ؛ فان تعلم ان الله قـد جعلک لهم فیما آتاک مـن العلم ؛ و ولاک من خزانه الحکمـه ؛ فإن احسنت فیما ولاک الله من ذلک و قمت بـه لهم مقام الخازن الشفیق ؛ الناصح لمولاه فی عبیده ؛ الصابر المحتسب الذی إذا رای ذا حاجه اخرج له من الاموال التی فی یدیه کنت راشدا ؛ و کنت لذلک آملا معتقدا وإلا کنت له خائنا و لخلقه ظالما و لسلبه و عزه متعرضا .

ترجمه مفهومی

حق کسی که دانشمند یا معلم است بر کسی که رعیت او در آموختن به شمار می‌رود(مانند دانش آموز، کسی که جاهل است و …)، این است که بداند خداوند او را به ‌عنوان راهنما و پیشوا قرار داده و کلید گنجینه حکمت را به دستش سپرده است. اگر او با مهربانی علم خود را به کسانی که نمی‌دانند منتقل کند، با صبر و حوصله نصیحت و راهنمایی کند، و برای رفع جهالت و نادانی جامعه از دانش خود دریغ نورزد، آنگاه او هم هدایت یافته و هم هدایت‌کننده است و از روی ایمان و اعتقاد خدمتگزار جامعه بشری محسوب می‌شود.

اما اگر علم خود را انفاق نکند و از دیگران دریغ نماید، خیانتکار است و نسبت به مخلوقات خدا ظلم کرده است.

نکات کلیدی حق علم آموز (آنکه به او یاد می‌دهند):

• خداوند معلم را امام و راهنمای علمی قرار داده است.
• وظیفه معلم این است که علم خود را با مهربانی و صبر به دیگران منتقل کند.
• هدف آموزش نجات جامعه از جهالت و نادانی است.
• معلم باید از روی ایمان و اعتقاد خدمتگزار جامعه باشد.
• شخص عالم اگر علم خود را انفاق نکند و از دیگران دریغ دارد، خیانتکار و ظالم نسبت به مخلوقات خداست.

–         حق همسر

و اما حـق رعیتک بملک النکاح فـان تعلـم إن الله جعلهـا سکنـا و مستراحـا و انسـا و واقیه ؛ و کذلک کل واحد منکما یجب ان یحمد الله علی صاحبه و یعلم ان ذلک نعمــه منه علیه و وجب ان یحسن صحبه نعمه الله و یکرمها و یرفــق بها و إن کان حقک علیها اغلظ و طاعتک بها الزم فیما احببت و کرهت ما لم تکن معصیه ؛ فإن لها حق الرحمه و الموانسه و موضع السکون إلیها قضاء اللذه التی لابد من قضائها و ذلک عظیم ؛ و لا قوه الا بالله .

ترجمه مفهومی

حق همسری که به واسطه ازدواج، همراه و یار تو شده است، آن است که بدانی خداوند متعال او را مایه آرامش، نگهدارنده  و همدمی برایت قرار داده است. پس بر هر دو شما واجب است که ارزش این همراهی را بدانید و در برابر این نعمت الهی شکرگزار باشید؛ چرا که این موهبت از جانب خداست و باید با دیده احترام و تکریم با آن برخورد شود.

وظیفه شما این است که با مهربانی، محبت و خوش‌رویی با یکدیگر رفتار کنید. هرچند شوهر بر زن حقی بزرگ دارد و اطاعت زن از همسرش واجب است، مادامی‌که در مسیر نافرمانی خدا نباشد؛ اما زن نیز حقوقی بر عهده شوهر دارد که باید رعایت شود. پس بر شوهر لازم است با همسر خویش مهربان باشد، او را انیس و همدم بداند؛ زیرا بهره‌ای که از زندگی با او می‌برد، حقی بر گردن او می‌گذارد؛ و این حقی بزرگ است. و توانی جز به یاری خداوند متعال نیست.

نکات کلیدی حق همسر:

• همسر در ازدواج، مایه آرامش، آسایش و همدمی است.
• هر دو همسر باید خدا را بابت وجود یکدیگر شُکر کنند و قدر این نعمت را بدانند.
• لازم است با همسر به ‌عنوان نعمت الهی با احترام، تکریم و مهربانی رفتار شود.
• حق شوهر بر زن بزرگ‌تر است و اطاعت زن در امور، تا وقتی معصیت خدا نباشد، واجب است.
• زن نیز بر شوهر حقی دارد: حق مهربانی، همدمی، آرامش و تأمین لذت مشروع زندگی.
• این حق حقی بزرگ است و ادای آن تنها با یاری خدا ممکن است.

–         حق خادم (مملوک)

و اما حق رعیتک بملک الیمین فان تعلم انه خلق ربک و لحمک و دمک و انک تملکه لا انت صنعته دون الله و لا خلقت له سمعا و لا بصرا و لا اجریت له رزقا؛ و لکن الله کفاک ذلک بمـن سخـره لک وائتمنـک علیه واستودعـک ایاه لتحفظـه فیـه و تسیر فیـه بسیرته فتطعمه مما تاکل و تلبسه مما تلبس و لا تکلفه ما لا یطیق ؛ فان کرهت(ـه) خرجت إلی الله منه واستبدلت به ولم تعذب خلق الله ؛ ولا قوه الا بالله .

ترجمه مفهومی

و امّا حق رعیت تو از بندگان (بردگان و زیردستان) این است که بدانی او آفریده پروردگارِ توست؛ فرزند پدر و مادر توست (یعنی همه از آدم و حوا هستیم)، گوشت و خون تو به حساب می‌آید؛ و این ‌گونه نیست که تو خود او را ساخته باشی، یا برایش گوش و چشم آفریده باشی، یا روزی او را فراهم کرده باشی. بلکه خداوند بود که همه این کارها را انجام داد و او را در اختیار تو قرار داد، و به امانت نزد تو سپرد تا از او پاسداری کنی و در رفتار با او همان‌ گونه رفتار نمایی که خداوند با تو رفتار می‌کند.

پس بر توست که از آنچه می‌خوری به او نیز بخورانی و از آنچه می‌پوشی به او نیز بپوشانی، و کاری را بر دوشش نگذاری که طاقت انجام آن را ندارد. و اگر روزی نسبت به او بی‌ میل و ناخشنود شدی، راهش این است که او را به خدا بازگردانی (آزاد کنی) و به جای او دیگری را بگیری؛ نه اینکه او را عذاب کنی و مخلوق خدا را شکنجه دهی. و توانی جز به قوت خدای توانا نیست.

نکات کلیدی حق مملوک:

• آزاردن خدمتکار ممنوع است. اگر از کار او ناراضی هستی، او را با فرد دیگری جایگزین کن.
• تحمیل کاری که از توان او خارج است، جایز نیست.
• مملوک امانتی از جانب خداوند است.
• در تامین خوراک و پوشاک او باید عادلانه رفتار کرد (خوراک و پوشاک باید آن چیزی باشد که مالک نیز استفاده می‌کند)

آیه 189 سوره اعراف – حامد شاکرنژاد