یکی از پرسشهایی که درباره زندگی امام مهدی(عج) مطرح میشود، مسئله ازدواج و داشتن همسر و فرزند است. شاید در نگاه اول به نظر برسد که برای پاسخ به سوال «همسر امام زمان کیست؟» کافی است نام یک شخص را پیدا کنیم؛ اما بررسی منابع شیعه نشان میدهد این مسئله ساده نیست.
درباره خانواده امام مهدی(عج) روایتهای گوناگونی نقل شده و میان دانشمندان و علمای شیعه نیز درباره ازدواج ایشان در دوران غیبت دیدگاههای متفاوتی وجود دارد. به همین دلیل، نمیتوان بدون بررسی سند و محتوای روایات، نام فرد خاصی را بهعنوان همسر قطعی امام زمان(عج) معرفی کرد. چرا که خود ازدواج امام محل بحث است.
همسر امام زمان کیست؟
در منابع معتبر شیعه، نام همسر امام زمان(عج) بهصورت قطعی و مورد اتفاق مشخص نشده است. دلیل این مسئله همانطور که اشاره کردیم، آن است که اصل ازدواج امام زمان(عج) در دوران غیبت، میان عالمان محل بحث است.
برخی از دانشمندان با استناد به روایات و اهمیت ازدواج در سنت اسلامی، معتقدند حضرت در دوران غیبت ازدواج کرده و دارای همسر و فرزند است. در حالی که، گروهی دیگر بر این باورند که ازدواج نکردن حضرت در دوران غیبت با شرایط و مصلحت غیبت سازگارتر است و روایاتی که برای اثبات همسر و فرزند ایشان نقل شده، برای اثبات این موضوع کافی نیستند. در کنار این دو دیدگاه، احتمال ازدواج بدون داشتن فرزند نیز از سوی برخی دیگر به عنوان دیدگاه سوم مطرح شده است.
بنابراین اگر سوال این باشد که «نام همسر امام زمان چیست؟»، پاسخ دقیق این است که نمیتوان نام بانویی مشخص را با اطمینان و بهعنوان همسر قطعی حضرت معرفی کرد.
مهم: این مسئله با موضوع مادر امام زمان(عج) نیز نباید اشتباه گرفته شود؛ زیرا حضرت نرجس (س)، مادر امام زمان(عج) و همسر امام حسن عسکری(ع) است، نه همسر حضرت مهدی(عج).
در ادامه، برای روشنتر شدن موضوع باید دید استدلالهای مطرحشده درباره ازدواج حضرت (عج) چه هستند و روایات مربوط به همسر و فرزندان ایشان چه اندازه بر این مسئله دلالت دارند.
آیا امام زمان (عج) ازدواج کرده است؟
درباره ازدواج حضرت (عج) در دوران غیبت، میان عالمان شیعه دیدگاه یکسانی وجود ندارد. بخشی از این اختلاف به برداشت متفاوت از روایاتی برمیگردد که درباره همسر، فرزند یا خاندان حضرت نقل شدهاند. برخی از این روایات ازدواج و فرزند داشتن حضرت را تأییدشده میدانند و برخی دیگر، دلالت آنها را برای اثبات ازدواج در دوران غیبت کافی نمیدانند.
دیدگاه موافقان ازدواج امام زمان(عج)
برخی از علمای شیعه معتقدند امام مهدی(عج) ازدواج کرده و فرزندانی دارد. یکی از دلایل آنان این است که ازدواج در اسلام سنتی پسندیده و سفارش شده در قرآن (آیه 4 سوره نساء) و روایات (مانند روایت معروف«النکاح سنتی فمن رغب عن سنتی فلیس منی[1]») است و امام معصوم نیز به سنت پیامبر(ص) عمل میکند. در کنار این استدلال، به شماری از روایات مرتبط با امام مهدی ارواحنا له الفداء هم استناد شده است.
برای مثال، در روایتی که علامه مجلسی از مزار کبیر نقل کرده، از امام صادق(ع) چنین آمده است:
«کَأَنّی أَرى نُزولَ القائِمِ فی مَسجِدِ السَّهْلَةِ بِأَهْلِهِ وَعِیالِه[2]ِ»
یعنی: «گویی فرود آمدن قائم(عج) را در مسجد سهله، همراه با خانواده و عیالش میبینم»
این روایت در نگاه نخست میتواند مؤید داشتن خانواده برای حضرت باشد؛ اما یک نکته مهم وجود دارد: روایت درباره زمان ظهور و حضور حضرت در مسجد سهله سخن میگوید. بنابراین، حتی اگر اصل داشتن همسر و خانواده از آن پذیرفته شود، نمیتوان تنها با این روایت ثابت کرد که حضرت در دوران غیبت نیز همسر داشته است.
روایت دیگری نیز از امام صادق(ع) نقل شده که در آن درباره صاحب امر آمده است که در دوران غیبت، کسی از جایگاه او آگاه نیست؛ در نقل شیخ طوسی تعبیر «کسی از فرزندان او» آمده است. بااینحال، ویکیفقه به اختلاف مهم این نقل با روایت نعمانی اشاره میکند؛ در روایت نعمانی به جای «فرزند او»، عبارت «متولی امر او» آمده است. همین تفاوت باعث شده است که استناد به این روایت برای اثبات وجود فرزند در دوران غیبت با اشکال روبهرو شود[3].
دیدگاه مخالفان ازدواج در دوران غیبت
در برابر دیدگاه نخست، گروهی از اندیشمندان بر این باور هستند که دلیلی قطعی برای ازدواج امام زمان(عج) در دوران غیبت وجود ندارد. استدلال این دیدگاه را میتوان در دو محور اصلی خلاصه کرد: منافاتی که میان ازدواج و فلسفه غیبت دیده شده و روایاتی که از نداشتن فرزند برای حضرت سخن میگویند.
ازدواج و فلسفه غیبت
یکی از استدلالهای مطرحشده این است که غیبت امام زمان(عج) برای حفظ جان ایشان از دشمنان و فراهم شدن زمینهای خاص برای تحقق وعده الهی است. بنابراین، هر عاملی که پنهان ماندن حضرت را دشوارتر کند، باید در برابر مصلحت غیبت سنجیده شود.
از این منظر، ازدواج اگرچه در اسلام امری پسندیده و مورد تأکید است، اما در شرایط ویژه امام مهدی (عج)، حفظ جان و استمرار غیبت اهمیت بیشتری دارد. در نتیجه، ازدواج نکردن حضرت را نمیتوان به معنای بیاعتنایی به سنت رسول خدا(ص) دانست؛ بلکه بر اساس این استدلال، ممکن است یک مصلحت مهمتر باعث ترک یک امر مستحب شده باشد.
البته این استدلال به تنهایی اثبات نمیکند که حضرت حتماً ازدواج نکرده است؛ بلکه توضیح میدهد چرا برخی عالمان، شرایط خاص دوران غیبت را با ازدواج سازگار نمیدانند.
روایاتی درباره نداشتن فرزند
دسته دیگری از استدلالها به روایاتی مربوط میشود که در آنها امام مهدی(عج) از قاعده عمومی داشتن فرزند برای امامان استثنا شده است.
برای مثال، در روایتی که مسعودی در اثبات الوصیه[4] نقل کرده، امام رضا(ع) در پاسخ به استدلال علی بن ابیحمزه درباره اینکه هر امامی باید جانشین و فرزندی داشته باشد، حضرت قائم(عج) را از این قاعده استثنا میکند. مضمون روایت این است که این حکم درباره امامان پیشین جاری بوده، اما قائم(عج) از آن استثنا شده است.
نقل دیگری با مضمون مشابه از شیخ طوسی در الغیبة صفحه 224 آمده است. در این روایت نیز امام رضا(ع) سخن منسوب به امام صادق(ع) را تصحیح میکند و توضیح میدهد که برای امامان داشتن فرزند مطرح است، مگر درباره امامی که حسین بن علی(ع) برای او رجعت خواهد کرد؛ یعنی حضرت قائم(عج)، که برای او فرزندی ذکر نشده است.
اگر این دو روایت را بپذیریم، دستکم داشتن فرزند برای امام زمان(عج) با تردید جدی روبهرو میشود و در نتیجه، نمیتوان روایات مربوط به فرزندان حضرت را بدون بررسی، دلیل قطعی بر ازدواج ایشان دانست.
در کنار این روایات، نقلهایی نیز وجود دارد که از همراهی حضرت خضر(ع) با امام مهدی(عج) در دوران غیبت سخن میگویند و حضور او را مایه برطرف شدن تنهایی و وحشت حضرت معرفی میکنند[5]. همچنین در برخی روایات، از امام مهدی(عج) با تعابیری مانند «فرید» و «وحید» یاد شده و درباره گوشهگیری و دوری ایشان از مردم در دوران غیبت سخن گفته شده است. این موارد نیز از سوی برخی بهعنوان مؤید دیدگاه عدم ازدواج مطرح شدهاند، هرچند بهتنهایی برای اثبات این مسئله کافی نیستند[6].
بنابراین، دیدگاه مخالفان بر یک روایت واحد استوار نیست؛ بلکه مجموعهای از مصلحت غیبت، روایات مربوط به نداشتن فرزند و برخی نقلهای دیگر درباره وضعیت خاص حضرت در دوران غیبت را در کنار یکدیگر قرار میدهد.
جمعبندی؛ بالاخره همسر امام زمان کیست؟
با بررسی دیدگاهها و روایات مطرح شده، نمیتوان نام شخص مشخصی را به عنوان همسر قطعی امام زمان(عج) معرفی کرد. در منابع روایی، درباره ازدواج حضرت مهدی(عج) در دوران غیبت دیدگاههای متفاوتی وجود دارد؛ برخی با استناد به بعضی روایات و شواهد، ازدواج و حتی داشتن فرزند را برای حضرت مطرح کردهاند و در مقابل، گروهی با توجه به فلسفه غیبت و روایات مربوط به نداشتن فرزند، ازدواج در دوران غیبت را نپذیرفتهاند.
بنابراین اگر سوال این باشد که «همسر امام زمان کیست و نام او چیست؟»، پاسخ دقیق این است که نام همسری که بتوان با استناد به منابع معتبر و بهصورت قطعی او را همسر حضرت دانست، در دست نیست. همچنین نرجس خاتون(س) همسر امام زمان نیست؛ ایشان همسر امام حسن عسکری(ع) و مادر حضرت مهدی(عج) هستند.
در چنین موضوعی، بهتر است میان مطالبی که در برخی روایات و منابع نقل شده و آنچه با قطعیت قابل اثبات است، تفاوت بگذاریم و درباره مسائلی که دلیل روشنی بر آنها نداریم، با احتیاط سخن بگوییم. حقیقت این امر را خداوند بهتر از هر کسی میداند و علم کامل به امور پنهان نزد اوست؛ پس در آنچه دلیل قطعی بر آن نداریم، «والله اعلم» میگوییم و حقیقت را به خدای متعال واگذار میکنیم.
منابع:
[1] بحار الانوار مجلسی، جلد 100، ص 220
[2] بحار الانوار مجلسی، ج 52، ص 381
[3] ویکی فقه – الغیبه شیخ طوسی، ص 162 – الغیبه نعمانی، ص 172
[4] اثبات الوصیه، ص 308
[5] شیخ صدوق، کمال الدین و تمام النعمة، ج۲، ص۳۹۰، ح۴