شرح دعای شانزدهم صحیفه سجادیه – فراز 31
در ادامه شرح دعای شانزدهم صحیفه سجادیه به فراز 31 رسیدهایم. در این فراز امام چنین با خدای خود مناجات میکند: و اگر تو من را سزاوار بخشایش بدانی و ببخشی، یا شایسته عفو بدانی و از من در گذری، این چنین نیست که من استحقاق این شایسته انگاری و بخشایش را دارم. زیرا اولین بار که جرأت عصیان از امرت را از من دیدی، جزای من در همان زمان جهنم بوده است، پس اگر الان هم من را عذاب نمایی، هیچ گاه بر من ستم نکردهای (وَ إِنْ كُنْتَ تَغْفِرُ لِي حِينَ أَسْتَوْجِبُ مَغْفِرَتَكَ ، وَ تَعْفُو عَنِّي حِينَ أَسْتَحِقُّ عَفْوَكَ فَإِنَّ ذَلِكَ غَيْرُ وَاجِبٍ لِي بِاسْتِحْقَاقٍ ، وَ لَا أَنَا أَهْلٌ لَهُ بِاسْتِيجَابٍ ، إِذْ كَانَ جَزَائِي مِنْكَ فِي أَوَّلِ مَا عَصَيْتُكَ النَّارَ ، فَإِنْ تُعَذِّبْنِي فَأَنْتَ غَيْرُ ظَالِمٍ لِي)
و اما شرح فراز 31 دعای شانزدهم صحیفه سجادیه
“شرح بر گرفته از کتاب شهود و شناخت از حسن ممدوحی کرمانشاهی است”
این فراز به عدم استناد بخشش الهی به شایستگی بنده اشاره دارد. در حقیقت خدای متعال در نظام بنده پروری، سیاست ویژهای را بر اساس مراتب وجودی انسان ها پیاده میکند که علاوه بر جنبه فضل و کَرَم، در رشد بنده ها تأثیر مهمی دارد.
در واقع اگر چه گناه باعث عذاب میشود همانگونه که در آیه 14 سوره نساء خداوند میفرماید: و هر که از خدا و رسول او سرپیچی نماید و از حدود الهی تجاوز کند، خداوند او را جاودانه در آتش جهنم داخل میکند و عذابی ذلیل کننده در انتظارش خواهد بود (و من يعص الله و رسوله و يتعد حدوده يدخله نارا خالد فيها و له عذاب مهين)؛ اما بخشش و مغفرت الله تعالی مُهر استحقاق عذاب را از پیشانی آن ها پاک میکند. عموما خداوند پاک و منزه مسیر انسان ها را به سمت هدف خلقت هموارتر میکند، چرا که هدف آفرینش تکامل آدمیست، نه اینکه انسان خلق شد و هر که معصیت کرد حتما شایسته عقوبت الهی شود و خداوند در عقوبتش عجله کند. و این کار با هدف و غرض حکیمانه خداوند متناسب نیست همانطور که در شرح فراز نهم به مفاد آیه 11 سوره یونس اشاره شد.
پس چیزی که مطلوب خداوند است رسیدن انسان به مقصد و هدف والای خلقت است، تا آدمی با همه ضعف و همچنین دشمنی ابلیس و نقش مخرب نفس اماره، گاهی کُندتر و گاهی سریع تر به تقرب الهی برسد.
به همین دلیل، همیشه در ناموس تکوین و منطق تشریع و همچنین نظام کیفری، این بخشش و مغفرت است که حکم می کند، مگر آنکه گستاخی و معصیت از حد بگذرد.
بر همین اساس، عفو خداوند، در پرتو الطاف او شکل میگیرد و بندگان در واقع استحقاق آن را ندارند. چرا که بنده با اولین نافرمانی و عصیانی که میکند سزاوار عقوبت است. پس اگر استحقاق و شایستگی از سوی بنده وجود دارد آن شایستگی عقوبت است. پس هرگز نمی شود عفو الهی را مستند به شایستگی یا همان استحقاق بنده مستند کرد. عفو خدای متعال به عنصری از جانب آن کریم خطا پوش و ستار مستند است. آن عنصر الطاف ویژه حق تعالی و مغفرت عام سبحانی است.
خلاصه آنکه اگر الله تعالی با نخستین نافرمانی آدمی بر انسان سخت بگیرد، ظلمی به او نکرده است چرا که طبع گناه این است و در حقیقت آتشی است که آدمی خود آن را بر افروخته است و دودیست که از همان آتش به چشم میرود.
و چه خوب صغیر اصفهانی در دیوان اشعار مثنویات خود سروده است:
گفت در دوزخ آنچه گردیدم
درکات جحیم را دیدم
آتش و هیزم و ذغال نبود
اخگری بهر اشتعال نبود
هیچکس آتشی نمیافروخت
ز آتش خویش هر کسی میسوخت
البته باید توجه کرد که لازم است از رحمت خداوند در مسیر تکامل روز افزون بهره برد
در حقیقت هیچ گاه نباید این نکته مهم را فراموش کرد که دلخوشی بی جا و افراطی به لطف خداوند بسیار خطرناک است. زیرا باعث می شود انسان توبه را به تاخیر اندازد و هی امروز و فردا کند و فرصتی که بسیار ارزشمند است را تباه کند. همچنین این کار مانعی برای رشد و تکامل میشود و شرمندگی ابدی را به همراه خواهد داشت، شرمندگی و حسرتی که در روز قیامت فشار زیاد آن برای کسی قابل تحمل نیست.
پس اگر چه به لطف حق تعالی گناهان بسیاری نادیده گرفته میشوند اما نباید کار آدمی به جایی برسد که خود با عمل خویش باعث شود که دخل و تصرفی در اعمالش صورت نگیرد.
خلاصه آنکه سعی انسان باید در مسیری باشد که رحمت واسعه خداوند را وسیله ای بداند که به او برای تکامل و برون رفت از دایره طبیعت کمک میکند.
انسان یاید بداند که مسیر تقرب و تکامل به اندازهای دراز است که اگر همه عمرش را تماما به نماز در شب و روزه روز بگذراند و لحظهای به فراغت نگذراند همچنان در پیمودن مسیر گام بلندی برنداشته است. از امام علی علیه السلام در این زمینه روایت شده که فرمودهاند. پس به خدا قسم اگر همچون شترانی که فرزند خود را گم کردهاند ناله کنید و مثل کبوتران نالان گردید و همانند راهبان و اهل زهد بریده از دنیا فریاد برآورید و از مال و فرزندان در راه خدا بگذرید تا یک درجه از درجات قرب الهی را دریافت نمایید و یک بدی که کاتبان و فرستادگان خداوند متعال ثبت نمودهاند از شما بخشوده شود نسبت به ثوابی که من امیدش را برای شما دارم یا عقابی که من از آن بر شما بیمناکم، بسیار کم خواهد بود.