در دل سرزمین شام، جایی میان تاریخ و تقدس، آرامگاه بانوی رشیدی قرار دارد که صبر و شجاعتش تا همیشه در دل مؤمنان زنده است. بانویی که پس از واقعه کربلا، پیام عاشورا را با صدایی استوار به گوش جهانیان رساند و در برابر ظلم، قامت شکستناپذیری از ایمان و حقیقت نشان داد.
قبر حضرت زینب کبری (سلاماللهعلیها) نه تنها آرامگاه دخت علی (ع) و خواهر حسین (ع) است، بلکه نماد ایستادگی، پیامآوری و عشق به حق است. زائران از سراسر جهان، با دلهایی پر از ارادت، راهی دمشق میشوند تا در جوار این بانوی بزرگوار، بغض سالها را در اشک و دعا بگشایند و از صبر زینب، در سختیهای زندگی الهام گیرند. در ادامه با همراه باشید تا بدانیم این زیارتگاه متبرک در کدام شهر قرار دارد.
محل دفن و قبر واقعی حضرت زینب کجاست؟
حضرت زینب کبری (سلاماللهعلیها) در سن ۵۷ سالگی از دنیا رخت بربست. درباره محل دقیق آرامگاه مطهر ایشان، دیدگاههای گوناگونی از سوی علما و پژوهشگران اسلامی مطرح شده است در ادامه به بررسی آنها میپردازیم.
سنجار
“سنجار” شهری تاریخی در شمال عراق و در جنوب منطقه “نصیبین” است که در مسیر راه شام قرار دارد. در این شهر، بقاع متبرکی منسوب به اهل بیت (علیهمالسلام) وجود دارد یکی از این اماکن شریف، به حضرت زینب کبری (سلاماللهعلیها) دختر گرامی امام علی (علیهالسلام) نسبت داده شده است.
اگر چه این دیدگاه پشتوانهای تاریخی، مستند و محکم ندارد و دلیل اصلی شهرت آن، نقل میان مردم، بهویژه ساکنان بومی منطقه است.
سایر دیدگاهها نیز از استحکام چندانی برخوردار نیستند. در پژوهشهایی که در این زمینه انجام شده تنها یک منبع از میان آثار متأخر یافت شد که این قول را در کنار دیگر دیدگاهها ذکر کرده و بیان نموده که هیچ سند تاریخی قطعی برای وجود قبر حضرت زینب در این مکان وجود ندارد. با این اسناد تاریخی اشاره میکند که این مرقد در طول تاریخ، بهویژه در دوران حکومتهای شیعی مانند آلبویه، حمدانیان و عقیلیون، بازسازی و مورد توجه قرار گرفته است. (المرأة العظیمة، ص ۲۳۸)
دمشق
گروه دیگری از محققان و تاریخ نویسان میگویند: حضرت زینب(سلام الله علیها) پس از ورود به مدینه در مجالس و محافل جنایات یزیدیان را به وضوح و صدای بازگو میکرد، فرماندار مدینه ماجرا را به یزید نوشت و او دستور داد مبنی بر اینکه زینب آزاد است تا به هر شهری که میخواهد برود الا از مکه و مدینه منوره، حضرت زینب(سلام الله علیها) به شام رفت و در آن جا اقامت کرد و پس از مدتی در همان جا از دنیا رفت.
مرحوم حاج شیخ عباس قمى به نقل از استاد خود مرحوم محدث نورى و دیگران احتمال شام را قوی میدانند، حسنین سابقى در کتاب “مرقد عقیله زینب” نوشته است که مرقد حضرت(سلام الله علیها) در شام در محل زینبیه نزدیک شهر دمشق قرار دارد.
برخی از طرفداران این نظریه دلیل خود را این گونه بیان میکنند: در مدینه قحطى و دست تنگى شدیدى به وجود آمد، عبدالله جعفر تصمیم گرفت با همسر خود، حضرت زینب (سلام الله علیها) به شام که مقدارى زمین زراعتى داشت، سفر کند، پس از مسافرت به شام حضرت زینب (سلام الله علیها) در دمشق درگذشت.
شاید در این نظریه، طرح این مبحث کمی قابل و اندیشه است که در هیچ یک از کتب تاریخى از چنین مزرعه اى در دمشق اسمى به میان نیامده و از سوی دیگر چون عبدالله فرد بخشنده اى بوده، هرگز مال و ثروت در دست او زیاد نمیشد، بنابراین چگونه ممکن است داراى چنین مزرعه و قریه اى در دمشق بوده باشد؟
هر چند که برخی از نویسندگان سید جعفر شهیدی در کتاب «زندگانى فاطمه زهرا (س)» مرقد آن بزرگ بانوى اسلام را به صورت تردید بین مدینه، شام و مصر مطرح کرده است.
اما احتمال بودن مقبره ایشان در مصر دارای اشکالات فراوانی است، احتمال مدینه بدون دلیل است و احتمال دمشق به نظر درستتر مى آید، اگر چه باز نمیتوان به طور یقین مشخص کرد که حضرت زینب (سلام الله علیها) در کجا واقع است، ولی با توجه به اینکه زیارتگاهی که منسوب به خاندان اهل بیت هستند مصداق آیه شریفه «فِی بُیُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَن تُرْفَعَ وَیُذْکَرَ فِیهَا اسْمُهُ» هستند، همچنین محل دفن اهل بیت (علیهم السلام) هر کجا که باشد، یاد آنها زنده است و در سینه هاى مردم عاشق جاى دارند.
مصر
گروهی از پژوهشگران بر این باور هستند که حضرت زینب کبری(س) در مصر به خاک سپرده شدهاند. این دیدگاه تا اندازهای از اشتراک نام «زینب» میان بانوان خاندان اهلبیت(ع) و دیگر زنان تاریخ ناشی میشود؛ طوری که ذهن بسیاری از مردم، بهطور ناخودآگاه، نام «زینب» را به شخصیتی بزرگتر و شناختهشدهتر، یعنی دختر امیرالمؤمنین علی(ع)، نسبت میدهد.
برخی مورخان نیز آرامگاه حضرت زینب(س) را در مصر دانستهاند. مهمترین منبعی که این نظر را مطرح کرده و مورد استناد پژوهشگران بعدی قرار گرفته، رسالهای کوتاه به نام «أخبار الزینبات» است که نویسنده آن، عبیدلی نسابه میباشد. در این اثر، از زنان خاندان پیامبر(ص) و دیگر بانوانی که نامشان “زینب” بوده، یاد شده است.
در بخشی از این کتاب آمده است که پس از برگشتن کاروان بازماندگان واقعه جانسوز کربلا از شام به مدینه، فضای عمومی مدینه ناآرام و پر از آشوب شد؛ شرایطی که در نهایت، به مهاجرت و اقامت حضرت زینب(س) در مصر منجر شد.
حاکم مدینه نامهای به یزید نوشت و در آن، اوضاع ناآرام شهر و نقش حضرت زینب(سلاماللهعلیها) را در بیداری و مقاومت مردم برای یزید ملعون شرح داد. یزید در پاسخ دستور داد تا آن بانوی بزرگوار از مدینه اخراج شود. حاکم نیز بر اجرای فرمان پافشاری کرد و در نهایت، حضرت زینب(سلاماللهعلیها) ناچار شد مدینه را ترک کند و راهی مصر شود. مردم و حاکم مصر با احترام فراوان از ایشان استقبال کردند. آن حضرت مدتی در قاهره زندگی کرد و سرانجام پس از حدود یک سال، در غروب پانزدهم رجب سال ۶۳ هجری قمری، دیده از جهان فروبست و در همانجا به خاک سپرده شد.
مدینه منوره
بر اساس برخی روایات، حضرت زینب(سلاماللهعلیها) پس از بازگشت به مدینه، همیشه در اندوه و عزاداری زندگی میکرد و سرانجام پس از حدود یک سال و نیم در همان شهر به دیدار معبود شتافت و در همانجا به خاک سپرده شد. از محل دقیق مزار ایشان امروزه نشانی دقیقی در دست نیست. علامه سید محسن امین این نظز و روایت را پذیرفته و آن را از سایر اقوال معتبرتر میداند.
دفن حضرت زینب(سلاماللهعلیها) در بقیع از نظر تاریخی امری طبیعی است، چرا که قبر امام حسن(علیهالسلام) و بسیاری از بزرگان بنیهاشم نیز در این قبرستان قرار دارد. اما نکتهای که جای پرسش دارد این است که با وجود جایگاه والا و شخصیت برجسته آن بانوی مبارز و گرامی، هیچ نشانی از مزار ایشان در بقیع یافت نمیشود. جالبتر آنکه در کتابهای تاریخی مربوط به مدینه و اماکن مقدس آن، از جمله وفاء الوفاء، که حتی نام زنان بزرگواری مانند امالبنین(سلاماللهعلیها) را ذکر کردهاند، هیچ اشارهای به مزار حضرت زینب(سلاماللهعلیها) در این مکان مقدس نشده است.
سخن پایانی
درباره محل دفن حضرت زینب کبری(سلاماللهعلیها) دیدگاههای گوناگونی وجود دارد؛ از مدینه و مصر گرفته تا دمشق و حتی سنجار. بهتر است بدانید بیشتر مورخان و پژوهشگران احتمال دفن آن بانوی بزرگوار را در دمشق و منطقه زینبیه مطمئنتر میدانند. هرچند هیچ منبع قطعی تاریخی در این زمینه وجود ندارد، اما عشق و ارادت شیعیان به عقیله بنیهاشم، مرز مکان و زمان نمیشناسذ،. بیتردید، هر جا نام زینب(س) بر زبانها جاری است، همانجا حرم دلهای عاشقان اوست؛ بانویی که صبر، ایمان و شجاعتش تا ابد چراغ راه آزادگان جهان خواهد ماند.
منبع:
- راسخون
- نمناک
- مشرق نیوز