ام ولد کیست؟

ام ولد (اُم وَلَد)، اصطلاح فقهی در اسلام است و به کنیزی اطلاق می‌گردد که از مالک خویش فرزند دار می‌شود. فرزندی که کنیز به دنیا می‌آورد لقب کنیز را یدک نمی‌کشد و یک شخص آزاد خواهد بود.

به نقل از شیخ مفید مادر هفت تن از امامان معصوم علیهم السلام ام ولد بودند از جمله مادر امام زمان (عج).

در این مطلب به احکام و شرایط ام ولد بودن در فقه اسلامی اشاره کرده و به مفهوم شناسی آن می‌پردازیم.

مفهوم شناسی

در دوران برده داری اگر صاحب یا مالک با کنیز خود همبستر شده و کنیز از او باردار می‌شد آن کنیز عنوان ام ولد به او اطلاق می‌شد و احکام و شرایطی که برای آن وجود داشت، برای او در نظر گرفته می‌شد. شرایطی مثل عدم امکان فروختن کنیز به دیگری و محدود شدن اختیارات مالک نسبت به کنیز.

برای مفهوم این عبارت اصطلاح استیلاد نیز به کار گرفته می‌شود.

استیلاد دو معنی دارد که معنای دوم آن بارداری کنیز از مولای خود است.

معنای اول آن توانایی باردار کردن و باردار شدن زن و مرد است خواه آن زن و مرد آزاد باشند خواه کنیز.

این معنا در احکام نکاح آماده و اگر شرط ضمن عقد استیلاد زوج یا زوجه باشد در صورتی که خلاف این امر پس از ازدواج ثابت شود، شرط کننده می‌تواند عقد را فسخ نماید. البته برخی با استدلال به اینکه امکان و احتمال فرزنددار شدن در آینده وجود دارد، نمیتوان به نازایی علم پیدا کرد، فسخ کردن عقد را جایز نمی‌دانند.

شرایط ام ولد شدن

• برای محقق شدن این امر شروطی بیان شده که عبارتند از:
• آزاد بودن پدر فرزند: به این معنا که کنیز از برده باردار نشده باشد. پس اگر که مالک کنیز خود برده باشد، بنا بر مالکیت برده، فرزند هم برده خواهد بود و کنیز ام ولد نخواهد بود
• باردار شدن کنیز در ملک مولای خود: شخص آزاد اگر که با کنیز فرد دیگری همبستر شده و او را باردار نماید و پس از بارداری مالک کنیز گردد، کنیز ام ولد به شمار نخواهد رفت.
• سلامت جنینی که در شکم کنیز است: اگر جنین سقط شود اگر که به گواه اهل خبره صورتی از شکل آدمی در او آشکار شده باشد یا مبدا خلق آدم بوده باشد حکم ام ولد تحقق پیدا می‌کند در غیر این صورت خیر

احکام ام ولد بودن

• برای کنیزی که ام ولد شده و فرزند او احکامی ذکر شده که عبارتند از:
• فرزنددار شدن کنیز باعث می‌شود اختیارات مولا نسبت به او محدود شود. مثلا فروختن یا هبه دادن ام ولد جایز نیست مگر اینکه مالک قیمت کنیز را بدهکار باشد و توانایی برا پرداخت آن جز با فروختن کنیز نداشته باشد.
• بچه‌ای که به دنیا می‌آید برده نخواهد بود و آزاد است.
• ام ولد تا زمانی که مولا زنده باشد کنیز است اما بعد از مرگ او از سهم ارث فرزندش آزاد می‌گردد. البته اگر که فرزند او به سبب وجود مانعی از ارث محروم باشد یا پیش از پدر خود از دنیا برود ام ولد همچنان برده خواهد ماند.
• کنیزی که ام ولد است مستقیم از مالک ارث نمی‌برد اما خود مالک میتواند مالی برایش وصیت کند.
• عده ام ولد پس از مرگ مالک خود چهار ماه و ده روز است.