اربعین حسینی، تنها یک مناسبت در تقویم اسلامی نیست؛ بلکه تجلی عشق، وفاداری و پیوند جدا نشدنی دلهای مؤمنان با قیام تاریخی و جاودانه امام حسین (ع) است. این روز، چهلمین روز شهادت سیدالشهدا (ع) و یاران باوفایش در واقعه جانسوز کربلا است. روزی که پیام عاشورا از مرز زمان و مکان بالاتر رفت و به پرچم مبارزه حقطلبی و مقاومت در برابر ظلم تبدیل شد. هر سال میلیونها عاشق از سراسر جهان با حضور در پیادهروی اربعین، بزرگترین اجتماع معنوی جهان رقم میزنند و با قدمهای خود، پیمانی دوباره با آرمانهای نهضت حسینی میبندند.
تاریخچه اربعین، ریشه در نخستین سال پس از واقعه عاشورا دارد؛ زمانی که جابر بن عبدالله انصاری، صحابی بزرگ پیامبر اکرم (ص)، با عطیه عوفی برای زیارت مرقد مطهر امام حسین (ع) به سمت کربلا رفت و نخستین زائر اربعین لقب گرفت. از آن زمان تا به امروز، زیارت اربعین به یکی از مهمترین شعائر اسلامی و نماد زنده نگه داشتن فرهنگ ایثار، شهادت و عدالتخواهی تبدیل شده است. شناخت تاریخچه اربعین، علاوه بر آشنایی با پیشینه این سنت ارزشمند، ما را با فلسفه و پیامهای عمیق این حرکت عظیم معنوی نیز آشنا میکند. همراه ما باشید تا با این تاریخچه بزرگ آشنا شویم.
اربعین حسینی میثاق با عشق
اربعین حسینی، چهلمین روز پس از شهادت جانسوز امام حسین(ع) و یاران باوفایش در واقعه عاشورای سال ۶۱ هجری قمری است که هر سال در روز ۲۰ صفر گرامی داشته میشود. این روز، از مهمترین مناسبتهای مذهبی در فرهنگ شیعه به شمار میرود و نماد زنده نگه داشتن نهضت عاشورا و تجدید پیمان با آرمانهای سیدالشهدا(ع) است.
بر اساس برخی از منابع تاریخی، کاروان اسیران کربلا پس از رهایی از شام، در روز ۲۰ صفر سال ۶۱ هجری قمری به کربلا بازگشتند و بر مزار امام حسین(ع) و دیگر شهدای عاشورا حاضر شدند. با این حال، شماری از عالمان برجسته شیعه، از جمله شیخ مفید و شیخ طوسی، بر این باور بودند که اهلبیت(ع) پس از خروج از شام، مستقیماً به سمت مدینه رفتند و بازگشت آنان به کربلا در اربعین را تأیید نکردهاند.
در همین روز، جابر بن عبدالله انصاری، صحابی گرانقدر پیامبر اکرم(ص)، به همراه عطیه عوفی به کربلا آمد و بهعنوان نخستین زائر مرقد مطهر امام حسین(ع)، یاد و خاطره شهدای عاشورا را گرامی داشت.
همچنین بر پایه دیدگاه مشهور میان عالمان شیعه، سر مبارک امام حسین(ع) در روز اربعین به پیکر مطهر ایشان در کربلا ملحق شد؛ هرچند درباره زمان و چگونگی این حادثه دیدگاهها و نظرات گوناگونی در منابع تاریخی وجود دارد.
زیارت اربعین یکی از پنج نشانه مؤمن شمرده شده است. به همین دلیل، هر سال میلیونها عاشق و دلداده اهلبیت(ع) با حضور در کربلای معلی یا قرائت زیارت اربعین از راه دور، ارادت و وفاداری خود را به ساحت مقدس حضرت اباعبدالله الحسین(ع) ابراز میکنند.
فلسفه پیادهروی اربعین چیست؟
پیادهروی اربعین تنها یک سفر زیارتی نیست، بلکه نمادی از عشق، وفاداری و تجدید بیعت با آرمانهای امام حسین (ع) است. این سنت بینظیر ریشه در تاریخ اسلام دارد و بر اساس منابع شیعه، نخستین زائر اربعین جابر بن عبدالله انصاری، صحابی پیامبر اکرم (ص)، بود که همراه عطیه عوفی برای زیارت مرقد مطهر امام حسین (ع) عازم کربلا شد.
در روایات آمده است که در همان روز، کاروان اهلبیت (ع) به سرپرستی امام سجاد (ع) و حضرت زینب کبری (س) نیز وارد کربلا شدند. دیدار آنان با جابر بن عبدالله انصاری، صحنهای سرشار از اندوه و سوگواری را نشان داد. اهلبیت (ع) با حضور بر مزار سیدالشهدا (ع)، به عزاداری پرداختند و با گریه و مرثیهسرایی، یاد مظلومیت شهدای کربلا را زنده نگه داشتند. این واقعه، نقطه آغاز سنت زیارت اربعین در میان شیعیان به شمار میآید.
عطیه عوفی نیز گفته که جابر قبل از زیارت، در آب فرات غسل کرد، خود را خوشبو ساخت و در تمام مسیر با ذکر خدا راه میرفت. هنگامی که به کنار قبر مطهر امام حسین (ع) رسید، با نهایت ادب و فروتنی سلام داد و از شدت اندوه و محبت، بر روی مزار آن حضرت بیهوش شد.
به همین دلیل پیادهروی اربعین در فرهنگ شیعه تنها یک حرکت جسمانی نیست؛ بلکه سفری معنوی برای ابراز محبت به اهلبیت (ع)، زنده نگه داشتن نهضت عاشورا و تجدید پیمان با ارزشهایی چون ایمان، آزادگی، عدالت و ایثار است.
تاریخچه زیارت با پای پیاده
زیارت با پای پیاده یکی از کهنترین جلوههای بندگی، عشق و اخلاص در برابر پروردگار و اولیای الهی است؛ سنتی ارزشمند که قدمتی دیرینه دارد و به دوره یا زمان خاصی محدود نمیشود. در منابع تاریخی و روایی آمده است که حضرت آدم (ع) بارها مسیر طولانی زیارت خانه خدا را با پای پیاده پیمود و این عمل را نشانهای از فروتنی و بندگی در پیشگاه الهی قرار داد. همچنین در تاریخ نقل شده است که «قیصر روم» نذر کرده بود اگر در نبرد با ایران پیروز شود، از پایتخت خود، قسطنطنیه، تا بیتالمقدس را پیاده طی کند و پس از پیروزی نیز به عهد خود وفا کرد. این نمونهها نشان میدهد که پیادهروی برای زیارت، در فرهنگهای مختلف بهعنوان نمادی از شکرگزاری، وفای به عهد و تقرب به خداوند شناخته شده است.
در فرهنگ اسلامی، بهخصوص در مکتب اهلبیت (ع)، زیارت با پای پیاده از همان دوران حضور ائمه اطهار (ع) جایگاه ویژهای داشته است. شواهد تاریخی نشان میدهد که شیعیان از شهرها و سرزمینهای مختلف، با تحمل سختیهای فراوان، خود را پیاده به حرمهای مطهر ائمه (ع) میرساندند. البته این سنت در طول تاریخ، به دلیل فشارها و محدودیتهای حکومتهای مختلف، فراز و نشیبهای بسیاری را تجربه کرده است؛ همانگونه که اصل زیارت اهلبیت (ع) نیز در بسیاری از دورهها با محدودیت و سختگیری همراه بوده است.
با روی کار آمدن حکومتهای شیعی مانند آلبویه و صفویه، زمینه رشد و توسعه این سنت بیش از پیش میسر شد. مورخ مشهور، ابن جوزی، نقل میکند که جلالالدوله دیلمی، از نوادگان عضدالدوله، در سال ۴۳۱ هجری قمری همراه با فرزندان و جمعی از یاران خود، مسیر میان خندق کوفه تا حرم مطهر امیرالمؤمنین امام علی (ع) در نجف را با پای برهنه و پیاده طی کردند.
در عصر صفویه نیز توجه ویژهای به ترویج فرهنگ زیارت پیاده انجام گرفت. از مشهورترین نمونهها، سفر تاریخی شاه عباس اول صفوی است که در سال ۱۰۰۹ هجری قمری، همراه با عالم بزرگ شیعه، شیخ بهایی، مسیر طولانی اصفهان تا مشهد را با پای پیاده طی کرد و به زیارت بارگاه نورانی امام رضا (ع) مشرف شد. این اقدام، علاوه بر جنبه معنوی، نقش مهمی در گسترش و رواج فرهنگ زیارت میان مردم داشت و بعدها به الگویی پر طرفدار برای عاشقان اهلبیت (ع) تبدیل شد.
احیای دوباره سنت پیادهروی اربعین توسط محدث نوری
پس از گذشت سالها، سنت ارزشمند پیادهروی اربعین حسینی به دلیل شرایط سیاسی، فشار حکومتها و محدودیتهای اعمالشده بر شیعیان، تا حد زیادی کمرنگ شد و در مقطعی رو به فراموشی رفت. اما در اواخر قرن سیزدهم هجری، این آیین معنوی به همت شیخ میرزا حسین نوری، مشهور به محدث نوری، بار دیگر احیا شد و جان تازهای گرفت.
محدث نوری که از برجستهترین عالمان شیعه و نویسنده کتاب ارزشمند مستدرک الوسائل بود، نخستین بار در روز عید قربان همراه با حدود ۳۰ نفر از شاگردان، دوستان و ارادتمندان خود، مسیر نجف تا کربلا را با پای پیاده طی کرد. این سفر معنوی حدود سه روز به طول انجامید و با استقبال علاقهمندان روبهرو شد.
پس از این تجربه، محدث نوری تصمیم گرفت این حرکت را هر سال تکرار کند تا سنت فراموششده پیادهروی زیارتی بار دیگر در میان شیعیان زنده شود. استمرار این اقدام سبب شد افراد بیشتری به این کاروان معنوی بپیوندند و فرهنگ پیادهروی به سوی حرم مطهر امام حسین (ع) دوباره در میان عاشقان اهلبیت (ع) رواج پیدا کند.
بر اساس منابع تاریخی، آخرین پیادهروی محدث نوری به سوی کربلا در سال ۱۳۱۹ هجری قمری انجام شد. تلاشهای این عالم بزرگوار نقش مهمی در احیای سنت پیادهروی اربعین داشت؛ سنتی که در دهههای بعد گسترش یافت و امروزه به بزرگترین گردهمایی معنوی جهان اسلام تبدیل شده است؛ آیینی که هر سال میلیونها زائر از کشورهای مختلف با عشق و ارادت، مسیر نجف تا کربلا را برای زیارت حضرت اباعبدالله الحسین (ع) با پای پیاده طی میکنند.
نقش عالمان شیعه در برپایی اربعین
عالمان و بزرگان شیعه نیز همواره در احیای این سنت پیشگام بودهاند. نقل شده است که تا دوران شیخ مرتضی انصاری، پیادهروی به سوی کربلا امری رایج میان علما و مردم بود. همچنین درباره ایشان آمده است که به سبب نذری که داشت، مسیر زیارت امام رضا (ع) را با پای پیاده پیمود. آخوند خراسانی نیز همراه شاگردان خود بارها پیاده عازم کربلا میشد و این سنت را زنده نگه میداشت.
از دیگر چهرههای تأثیرگذار در احیای این فرهنگ، محدث میرزا حسین نوری بود. ایشان هر سال در روز عید قربان، همراه گروهی از زائران، مسیر نجف تا کربلا را پیاده طی میکرد؛ سفری که معمولاً سه روز به طول میانجامید و نقش مهمی در احیای سنت پیادهروی زیارتی در میان شیعیان داشت.
پژوهشگران تاریخ تشیع بر این باورند که پیادهروی اربعین حسینی، سابقهای به قدمت عصر ائمه معصومین (ع) دارد. مرحوم سید محمدعلی قاضی طباطبایی در کتاب تحقیق درباره اول اربعین سیدالشهدا تصریح میکند که زیارت اربعین از زمان امامان شیعه، سنتی مستمر میان پیروان اهلبیت (ع) بوده و حتی در دوران حکومتهای بنیامیه و بنیعباس نیز، با وجود فشارها و تهدیدها، شیعیان این آیین را ترک نکردند.
نویسنده کتاب ادب الطف نیز در توصیف مراسم اربعین، شکوه اجتماع زائران حسینی را با اجتماع مسلمانان در موسم حج مقایسه میکند. او از حضور هیئتهای عزاداری از کشورهای مختلف و مرثیهخوانی به زبانهای عربی، فارسی، ترکی و اردو یاد کرده و جمعیت زائران اربعین را در آن دوران، بیش از یک میلیون نفر برآورد کرده است؛ آماری که نشاندهنده جایگاه ریشهدار این آیین مهم در بین شیعیان است.
امروزه پیادهروی اربعین، ادامه همان سنت دیرینهای است که قرنها با عشق، ایثار و اخلاص حفظ شده و اکنون به بزرگترین اجتماع معنوی جهان تبدیل شده است؛ حرکتی که هر سال میلیونها عاشق امام حسین (ع) را از سراسر جهان گرد هم میآورد تا با گامهای خود، وفاداری، محبت و ارادتشان را به ساحت سیدالشهدا (ع) به نمایش بگذارند.
سخن پایانی
اربعین حسینی، تنها یادآور چهلمین روز شهادت امام حسین (ع) نیست، بلکه جلوه ماندگاری پیام عاشورا و جلوهای از ایمان، ایثار و همبستگی مسلمانان است. پیادهروی اربعین، سنتی ریشهدار و تاریخی است که با وجود فراز و نشیبهای بسیار، به همت عاشقان اهلبیت (ع) و تلاش عالمان بزرگ شیعه تا امروز حفظ شده و هر سال باشکوهتر از گذشته برگزار میشود. این حرکت عظیم، فرصتی برای تجدید بیعت با آرمانهای سیدالشهدا (ع)، ترویج فرهنگ آزادگی، عدالتخواهی و خدمت به دیگران است شناخت تاریخچه و فلسفه اربعین، درک عمیقتری از پیام جهانی نهضت عاشورا به ما میبخشد و نشان میدهد که عشق به امام حسین (ع) مرز زمان، مکان و ملیت را کنار گذاشته و دلهای میلیونها انسان را در سراسر جهان به یکدیگر پیوند زده است.