زیارت عاشورا، زمزمهای برخاسته از ژرفای محبت اهلبیت علیهمالسلام و آیینهای روشن از ولایت، معرفت و برائت است. این زیارت شریف، تنها مجموعهای از سلامها و لعنتها نیست؛ بلکه مکتبی انسانساز و جامع برای شناخت مسیر حق و باطل در طول تاریخ به شمار میآید. هر فراز آن، دریچهای به سوی حقیقت نهضت عاشورا بار میکند و دلهای عاشق و مشتاق را به کاروان جاودان سیدالشهدا علیهالسلام پیوند میزند.
شرح و تأمل در مضامین بلند زیارت عاشورا، فرصتی بینظیر و ارزشمند برای درک عمیقتر پیام قیام حسینی و تجدید پیمان با آرمانهای امام حسین علیهالسلام است. در این مقاله تلاش میکنیم با دیدی معرفتی و تدبری، فرازهای این زیارت نورانی را بررسی کنیم تا پرتویی از معارف ناب عاشورایی بر جان و اندیشه ما بتابد و راه بندگی و ولایتمداری را روشن و آشکار سازد. با ما همراه شوید.
زیارت عاشورا دعایی قدسی
زیارت عاشورا از مشهورترین و پرفضیلتترین زیارتنامههای شیعیان است که برای زیارت حضرت امام حسین(ع) و یاران شهید ایشان در روز عاشورا خوانده میشود. این زیارت شریف، بنا بر نقل عالمان شیعه، حدیثی قدسی است که از طریق امام محمد باقر(ع) به شیعیان رسیده و جایگاه ویژهای در فرهنگ و معارف عاشورایی دارد.
در روایات، آثار و برکات فراوانی برای تکرار بر خواندن زیارت عاشورا بیان شده است. بر اساس حدیثی که صفوان بن مهران از امام صادق(ع) نقل کرده، هر کس در هنگام حاجت، زیارت عاشورا را همراه با دعای پس از آن بخواند و از خداوند درخواست کند، به خواست الهی حاجتش برآورده خواهد شد. به همین دلیل بسیاری از مؤمنان این زیارت را وسیلهای برای تقرب به خداوند، تجدید پیمان با نهضت حسینی و توسل به اهلبیت(ع) میدانند.
نگاهی اجمالی به زیارت عاشورا
درباره برخی فرازهای زیارت عاشورا، بهویژه بخشهای که بر لعن هستند، دیدگاههای متفاوتی مطرح شده است. شماری از پژوهشگران بر این باور هستند که این عبارات در برخی نسخههای کهن زیارت وجود نداشته است؛ اما گروهی از عالمان و محققان شیعه با استناد به منابع روایی و نسخهشناختی، به این دیدگاه پاسخ داده و از اصالت متن رایج زیارت عاشورا دفاعی محکم کردهاند.
اهمیت و جایگاه این زیارت سبب شده است که آثار متعددی در شرح، تفسیر و تبیین مضامین آن نوشته شود. از جمله مهمترین این آثار میتوان به کتاب «شفاء الصدور» اثر ابوالفضل تهرانی و «شرح زیارت عاشورا» نوشته سید عزالدین حسینی زنجانی اشاره کرد که هر یک به بررسی ابعاد اعتقادی، تاریخی و عرفانی این زیارت نورانی پرداختهاند.
عنوان مقدس یا اباعبدالله در زیارت عاشورا
در زیارت عاشورا، سلامها با عنوان «اباعبدالله» آغاز میشود که از القاب مبارک، متبرک و پرمعنای حضرت امام حسین(ع) است. می دانیم که سلام، در حقیقت درخواست نزول رحمت، برکات و سلامت الهی بر ولی خدا است. علاوه بر این، عناوین و القابی که در این سلامها به کار رفتهاند، هر کدام بیان کننده معارف عمیق و جایگاه ممتاز آن حضرت هستند.
یکی از معانی لطیف لقب «اباعبدالله» آن است که امام حسین(ع) پدر معنوی همه بندگان خدا به شمار میآید؛ زیرا هرگونه عبودیت و بندگی حقیقی، در پرتو هدایت، ولایت و دستگیری امامان معصوم(ع) به مقصد میرسد. هر جا نشانی از بندگی خدا و طی کردن راه و مسیر عبودیت دیده میشود، ریشه آن در هدایت و تربیت اولیای الهی، بهویژه حضرت سیدالشهدا(ع)، پنهان است. از این نگاه امام حسین(ع) سرچشمه حیات معنوی و پدر معنوی بندگان خدا است که انسانها را به سوی بندگی خالصانه پروردگار راهنمایی میکند.
السلام علیک یابن رسولالله
یکی از سلامهای زیارت عاشورا، «السلام علیک یا ابن رسولالله» است؛ سلام بر تو ای فرزند رسول خدا. هرچند امام حسین(ع) از سوی مادر به پیامبر اکرم(ص) منتسب هستند، اما قرآن کریم و روایات اسلامی به صراحت ایشان را فرزند رسول خدا معرفی کردهاند.
مهمترین گواه قرآنی محکم، آیه مباهله است؛ آنجا که خداوند به پیامبر(ص) فرمان میدهد: «فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَکُمْ». مفسران و مورخان اسلامی نظرشان این است که مقصود از «ابناءنا» در این آیه، امام حسن(ع) و امام حسین(ع) هستند که در واقعه مباهله همراه پیامبر حضور داشتند.
در منابع معتبر اهل سنت نیز این جایگاه مورد تاکید فراوان قرار گرفته است. از پیامبر اکرم(ص) نقل شده است: «این دو، پسران من و پسران دخترم هستند.» همچنین آن حضرت بارها محبت ویژه خود به امام حسن(ع) و امام حسین(ع) را ابراز میکردند و از خداوند میخواستند دوستداران آنان را نیز مورد محبت خویش قرار دهد.
بنابراین، تعبیر «یا ابن رسولالله» در زیارت عاشورا، بیانگر پیوند محکم، عمیق و استثنایی امام حسین(ع) با پیامبر اکرم(ص) و جایگاه ممتاز ایشان در خاندان نبوت است.
السلام علیک یا ابن امیرالمؤمنین و ابن سید الوصیین
این بخش از زیارت عاشورا، امام حسین(ع) را فرزند امیرالمؤمنین(ع) و سرور اوصیای الهی معرفی میکند. لقب «امیرالمؤمنین» عنوانی ویژه حضرت علی(ع) است و در روایات تاکید شده که این لقب به طور ویژه به ایشان میرسد.
امیرالمؤمنین(ع) باب علم پیامبر اکرم(ص)، صاحب ولایت الهی و برترین جانشین رسول خدا(ص) است. سلام بر امام حسین(ع) با این عنوان، یاد آور جایگاه والای آن حضرت به عنوان فرزند بزرگترین وصی الهی و وارث مکتب ولایت و امامت است.
السلام علیک یا ابن فاطمة الزهراء سيدة نساء العالمین
سلام بر تو ای فرزند فاطمه زهرا(س)، بانوی برگزیده و سرور زنان جهان. این فراز از زیارت عاشورا، عظمت امام حسین(ع) را از انتساب امام به حضرت فاطمه زهرا(س) بیان میکند، بانویی معصوم، بی نظیر و بهشتی که در روایات بیشماری، مظهر پاکی، علم و بندگی خدا معرفی شده است. درباره نام «فاطمه» آمده است که خداوند او و دوستداران حقیقیاش را از آتش دوزخ دور میگرداند و به همین سبب، «فاطمه» نامیده شده است.
لقب «زهرا» نیز به معنای درخشنده و نورانی است. در احادیث آمده که خداوند متعال حضرت زهرا(س) را از نور عظمت خویش آفرید و پرتوی از نور وجود ایشان آسمانها و زمین را روشن کرد نوری که فرشتگان را به شگفتی مجبور کرد و آنان در برابر عظمت الهی به سجده افتادند.
سلام بر امام حسین(ع) به عنوان فرزند فاطمه زهرا(س)، در حقیقت سلام بر وارث همه فضایل، پاکیها و نورانیتی است که در وجود بانوی دو عالم تجلی یافته است.
فرزند پاک، در دامن پاک رشد میکند
در فرازهای ابتدایی زیارت عاشورا، چندین سلام به محضر امام حسین(ع) تقدیم میشود: «السَّلَامُ عَلَیکَ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ، السَّلَامُ عَلَیکَ یَا ابْنَ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ وَ ابْنَ سَیِّدِ الْوَصِیِّینَ، السَّلَامُ عَلَیکَ یَا ابْنَ فَاطِمَةَ سَیِّدَةِ نِسَاءِ الْعَالَمِینَ». شاید یکی از اسرار مهم و نکتهدار این تعبیرها آن باشد که چنین شخصیت بزرگ و جهانی فقط در دامان پاکترین اولیای الهی میتواند پرورش یابد.
البته پیوند امام حسین(ع) با رسول خدا(ص)، امیرالمؤمنین(ع) و حضرت فاطمه زهرا(س)، تنها یک رابطه نسبی و خانوادگی نیست، بلکه ارتباطی عمیق و معنوی میان آنان برقرار است. همانگونه که خداوند درباره حضرت عیسی(ع) بیان میکند که چون حضرت مریم(س) بانویی پاکدامن و برگزیده بود، شایستگی یافت تا پیامبری بزرگ در دامان او رشد کند، در عالم هستی نیز هر دامانی ظرفیت پرورش هر فرزندی را ندارد. اگر قرار است نسلی پاک و الهی پدید آید، باید ریشهها و سرچشمههای آن نیز از هر آلودگی و نقصی به دور باشند.
تکریم مادر
خدای متعال در قرآن کریم میفرماید: «وَوَصَّیْنَا الْإِنْسَانَ بِوَالِدَیْهِ إِحْسَانًا حَمَلَتْهُ أُمُّهُ کُرْهًا وَوَضَعَتْهُ کُرْهًا»؛ ما انسان را سفارش کردیم که به پدر و مادر خود نیکی کند. مادر، فرزند خویش را با رنج و سختی در دوران بارداری حمل میکند و با تحمل رنجهای زیاد او را به دنیا میآورد. به همین دلیل فرزندان موظف هستند قدر این ایثار و فداکاری را بدانند و با محبت و احترام با والدین خود رفتار کنند.
شأن نزول این آیه
در مورد این آیه شریفه، روایاتی نقل شده است که آن را بر وجود مقدس سیدالشهدا(ع) تطبیق میدهد. بر اساس این روایات، سختی حمل و ولادت امام حسین(ع) تنها به دشواریهای طبیعی بارداری محدود نبود، بلکه آگاهی از سرنوشت جانسوز آن حضرت، اندوهی سنگین بر دل پیامبر اکرم(ص) و حضرت زهرا(س) نهاده بود.
در برخی نقلها آمده است که خداوند متعال، پیش از تولد امام حسین(ع)، پیامبر(ص) و حضرت فاطمه(س) را از شهادت مظلومانه این فرزند آگاه ساخت. آنان از خداوند درخواست کردند که اگر این امر به اختیار آنان واگذار شده است، چنین فرزندی را به ایشان عطا نکند. اما هنگامی که خداوند وعده داد امامت را در نسل امام حسین(ع) قرار خواهد داد و بقای خط هدایت و ولایت از طریق این ایثار بزرگ استمرار مییابد، حضرت زهرا(س) به تقدیر الهی رضایت دادند و این بار سنگین را پذیرفتند.
به این ترتیب، شهادت امام حسین(ع) نه تنها بزرگترین جلوه ایثار در راه خدا بود، بلکه زمینهساز تداوم امامت در میان فرزندان ایشان شد و به همین سبب، ائمه پس از آن حضرت نیز به گونهای وامدار این فداکاری و گذشت عظیم هستند.
معنای «ثارالله» در زیارت عاشورا
در زیارت عاشورا، بعد از سلام و درود بر حضرت اباعبدالله الحسین(ع)، با تعبیر بسیار زیبا روبهرو میشویم:
«السَّلامُ عَلَیْکَ یا ثارَ اللَّهِ»
«ثارالله» از القاب ویژه امام حسین(ع) است و درباره معنای آن تفسیرهای گوناگونی بیان شده است. معروفترین معنا این است که «ثار» به معنای خون و خونخواهی است؛ بنابراین، «ثارالله» یعنی کسی که خداوند خود خونخواه اوست و انتقام خون مظلومانهاش را خواهد گرفت. به تعبیر دیگر، امام حسین(ع) مظلومی است که هیچ خونخواهی در شأن او جز پروردگار متعال وجود ندارد.
برخی از عارفان و اندیشمندان اسلامی نیز معنایی ژرفتر برای این تعبیر بیان کردهاند. بر اساس این دیدگاه، «ثارالله» اشاره به جایگاه بیبدیل سیدالشهدا(ع) در نظام آفرینش دارد؛ جایگاهی که به برکت وجود ایشان، فیض الهی به عالم هستی جاری میشود و هر رزق، هدایت و بهره معنوی به بندگان میرسد.
معنی الوترالموتور
یکی از تعبیرهای پرمعنا در زیارت عاشورا، سلام بر امام حسین(ع) با عنوان «الوتر الموتور» است. واژه «وتر» به معنای یگانه، تنها و بیهمتاست و «موتور» به کسی گفته میشود که عزیزانش را از دست داده و خونخواهی او هنوز انجام نگرفته است.
یکی از تفاسیر این تعبیر، اشاره به تنهایی جانسوز سیدالشهدا(ع) در صحرای کربلاست. امام حسین(ع) با وجود دعوتهای فراوان مردم کوفه، به سبب پیمانشکنی و فریب حکومت یزید، در میدان نبرد تنها ماند و بار سنگین دفاع از دین خدا را بییاور بر دوش کشید.
اما «الوتر الموتور» معنایی فراتر از تنهایی ظاهری نیز دارد. امام حسین(ع) یگانه انسانی است که با ایثار جان، خاندان و یاران خویش، بزرگترین مسئولیت الهی را بر عهده گرفت و راه هدایت را برای همیشه زنده نگه داشت. از همین رو، سلامی که در زیارت عاشورا به آن حضرت تقدیم میشود، تنها سلام زائران نیست، بلکه سلامی است که از سوی پیامبر اکرم(ص)، اولیای الهی و حتی از جانب پروردگار متعال متوجه آن امام مظلوم میشود.
فرازهای پایانی
«السَّلَامُ عَلَیْکَ وَعَلَى الْأَرْوَاحِ الَّتِی حَلَّتْ بِفِنَائِکَ»
سلام بر تو و بر ارواح پاکی که در آستان تو فرود آمدند و با پیوستن به کاروان حسینی، شایسته دریافت سلام و رحمت الهی شدند.
خواننده سپس با عهدی جاودانه عرض میکند:
«عَلَیْکُمْ مِنِّی جَمِیعًا سَلَامُ اللَّهِ أَبَدًا مَا بَقِیتُ وَبَقِیَ اللَّیْلُ وَالنَّهَارُ»
یعنی تا زمانی که زندهام و تا هنگامی که شب و روز در گردش هستند، سلام خداوند از جانب من بر شما باد. این سلام، اظهار محبت و پیمانی همیشگی با امامی است که در اوج غربت و تنهایی، دین خدا را زنده نگه داشت و چراغ هدایت را برای همه نسلها فروزان ساخت.
سخن پایانی
زیارت عاشورا تنها زیارتی برای سوگواری و ابراز محبت به امام حسین(ع) نیست، بلکه مکتبی عظیم و آسمانی برای شناخت حق و باطل، تقویت روحیه ولایتدوستی و زنده نگه داشتن فرهنگ ایثار و آزادگی است. تفکر و اندیشه در فرازهای این زیارت نورانی، انسان را با ابعاد مختلف شخصیت سیدالشهدا(ع) و پیام جاودانه قیام عاشورا آشنا میکند و او را به تجدید پیمانی همیشگی با آرمانهای حسینی دعوت میکند.
امید است با مداومت بر خواندن زیارت عاشورا و تأمل در معارف بلند آن، دلهای ما بیش از پیش به محبت اهلبیت(ع) روشن شود و در مسیر بندگی خداوند و پیروی از مکتب امام حسین(ع) استوار بمانیم