اجزای حرام حیوانات حلال گوشت کدامند؟ لیست اعضای حرام از نظر آیتالله خامنهای و آیتالله سیستانی را همراه با تفاوت فتواها بخوانید.
حلال بودن گوشت یک حیوان به این معنا نیست که خوردن تمام اجزای بدن آن نیز جایز باشد. در احکام اسلامی، برای حیوانات حلال گوشت نیز بخشهایی مشخص شده که خوردن آنها جایز نیست. بعضی از این اندامها در هنگام پاککردن لاشه بهراحتی قابل تشخیص نیستند و ممکن است افراد بدون آگاهی از حکم شرعی، آنها را با سایر قسمتهای قابل مصرف اشتباه بگیرند. در منابع فقهی، برای این بخشها نامهایی مانند نخاع، زهرهدان، سپرز، دشول، دنبلان و مشیمه به کار رفته است؛ اصطلاحاتی که شاید برای همه آشنا نباشند. در این مطلب از معراج النبی، اجزای حرام حیوانات حلال گوشت را بر اساس فتوای شهید آیتالله خامنهای و آیتالله سیستانی بررسی میکنیم. ابتدا فهرست هر یک از این دو مرجع را جداگانه میآوریم و سپس تفاوتهای موجود را توضیح میدهیم تا مشخص شود هر حکم به کدام مرجع مربوط است.
نکته: این مطلب برای آشنایی با احکام شرعی تنظیم شده است. اگر مقلد مرجع خاصی هستید، در موارد اختلافی باید مطابق فتوای مرجع تقلید خود عمل کنید.
آیا تمام اجزای حیوان حلالگوشت، حلال هستند؟
خیر. حلال گوشت بودن حیوان فقط به این معنا نیست که همه بخشهای بدن آن را بتوان خورد. در فقه، برای برخی حیوانات حلال گوشت، اجزایی مشخص شده که خوردن آنها جایز نیست.
برای نمونه، در فتوای شهید آیتالله خامنهای ۱۴ مورد از اعضای حیوانات حلالگوشت بهطور مشخص ذکر شده است. فضله نیز جداگانه حرام دانسته شده و درباره وجود این اعضای حرام در پرندگان حلال گوشت، حکم احتیاط واجب بیان شده است.
در فتوای آیتالله سیستانی نیز در مسأله ۱۳۶۳ «چهارده مورد» از اجزای حیوان حلالگوشت ذکر شده است؛ با این تفاوت که ترتیب و برخی عناوین این فهرست با متن آیتالله خامنهای یکسان نیست.
بنابراین، برای پاسخ دقیق به سؤال «اجزای حرام حیوان حلال گوشت کدامند؟» باید مرجع تقلید نیز مشخص باشد.
اجزای حرام حیوانات حلال گوشت از نظر شهید آیت الله خامنهای
طبق مطلب منتشر شده در پایگاه اطلاعرسانی دفتر شهید آیت الله خامنه ای، موارد زیر از اعضای حیوانات حلالگوشت هستند که خوردن آنها جایز نیست (حرام است):
- خون
خون نخستین مورد در فهرست اعضای حرام حیوانات حلال گوشت است.
پس از ذبح شرعی، خون حیوان از بدن خارج میشود؛ اما خود خون در شمار مواردی قرار دارد که خوردن آن جایز نیست.
- آلت نری
آلت نری یا اندام تناسلی حیوان نر، دومین مورد در این فهرست است و خوردن آن جایز نیست.
- آلت مادگی یا فرج
آلت مادگی یا فرج نیز در شمار اجزای حرام حیوان حلال گوشت قرار دارد.
این مورد مربوط به اندام تناسلی حیوان ماده است.
- بچهدان یا رحم
بچهدان یا رحم حیوان ماده نیز از مواردی است که در این فهرست قرار گرفته است.
بچه دان همان بخشی از دستگاه تولید مثل حیوان ماده است که جنین در آن رشد میکند.
- غدد یا دُشول
یکی از اصطلاحاتی که ممکن است برای مخاطب ناآشنا باشد، دشول است.
در منبع رسمی، غددی که «دُشول» نامیده میشوند، در شمار اعضای حرام آمدهاند. گفته شده این غدد در میان اجزا قرار دارند و به اندازه فندق هستند.
- بیضه یا دنبلان
بیضه یا دنبلان یکی دیگر از اعضای حرام حیوانات حلالگوشت است.
دنبلان در اصطلاح رایج به بیضه حیوان نر گفته میشود.
- غدهای در مغز به شکل نخود
در این لیست، غدهای که در مغز و به شکل نخود قرار دارد نیز از موارد حرام شمرده شده است.
این مورد را نباید با تمام بافت مغز یکی دانست؛ حکم منبع ناظر به همین غده مشخص است.
- مغز حرام یا نخاع
مغز حرام که در متن منبع با توضیح «نخاع» آمده، در میان ستون فقرات قرار دارد.
بنابراین منظور از مغز حرام در این حکم، نخاع داخل ستون فقرات است و نباید آن را با مغز سر یکی دانست.
مغز حرام یا نخاع، با مغز استخوان تفاوت دارد و منظور از آن طناب نخاعی داخل ستون مهرههاست.
- پی دو طرف تیرۀ پشت یا عِلباوان
مورد بعدی پی است که در دو طرف تیرۀ پشت قرار دارد و در منبع با عنوان «عِلباوان» نیز از آن یاد شده است.
- زهره دان یا کیسه صفرا
زهره دان یا کیسه صفرا نیز از اجزای حرام ذکر شده در این فهرست است.
زهرهدان همان کیسهای است که صفرا در آن ذخیره میشود.
- سپرز یا طحال
سپرز یا طحال یکی دیگر از اندامهای داخلی است که خوردن آن جایز نیست.
طحال از اندامهایی است که هنگام پاک کردن لاشه از بدن حیوان جدا میشود و نباید آن را با سایر احشای خوراکی یکسان دانست.
- مثانه
مثانه نیز در فهرست اعضای حرام قرار دارد. مثانه اندامی است که ادرار در آن جمع میشود.
- سیاهی چشم
سیاهی چشم مورد دیگری است که در فهرست شهید آیتالله خامنهای آمده است.
بنابراین، این مورد را باید از سایر بخشهای چشم تفکیک کرد و حکم را دقیقاً بر اساس عنوان ذکر شده در منبع در نظر گرفت.
- چیزی که در میان سُم قرار دارد
آخرین مورد این فهرست، چیزی است که در میان سُم قرار دارد و در متن با عنوان «ذاتُالاشاجِع» آمده است.
حکم فضله حیوان
در صفحه رسمی دفتر شهید آیتالله خامنهای، فضله یا مدفوع نیز بهصورت جداگانه حرام اعلام شده است. بنابراین بهتر است آن را از فهرست ۱۴ مورد اصلی جدا بدانیم.
اجزای حرام حیوانات حلالگوشت از نظر آیتالله سیستانی
در توضیحالمسائل جامع، جلد دوم، چاپ ۱۴۰۳، آیتالله سیستانی نیز در مسأله ۱۳۶۳ چهارده مورد از حیوان حلال گوشت را ذکر کردهاند که خوردن آنها حرام است؛ حتی اگر حیوان تذکیه شده باشد.
این ۱۴ مورد عبارتاند از:
- خون
- فضله
- غدد و عقدههای کوچک بدن یا دشول
- غدهای در مغز سر به اندازه نخود یا کوچکتر
- نخاع یا حرام مغز
- زردپی، بنابر احتیاط واجب
- کیسه صفرا یا زهرهدان
- طحال یا سپرز
- مردمک و سیاهی چشم
- مشیمه
- مثانه
- اندام تناسلی مذکر
- اندام تناسلی مؤنث
- بیضه یا دنبلان.
در این فهرست، دفتر آیتالله سیستانی توضیحات بیشتری نیز برای برخی اصطلاحات ارائه کرده است. برای نمونه، «دشول» به غدد یا عقدههای کوچک بدن، از جمله عقدههای لنفاوی، اشاره دارد. همچنین غده مغز به «غده هیپوفیز» و نخاع به حرام مغز توضیح داده شده است.
مشیمه چیست؟
یکی از تفاوتهای مهم در بیان دو منبع، استفاده از عنوان مشیمه در فهرست آیتالله سیستانی است.
در توضیحات رسمی این منبع، مشیمه یا بچه دان، کیسهای نازک و غشایی در رحم حیوان معرفی شده که جنین در داخل آن و در مایع آمنیوتیک قرار دارد.
بنابراین «مشیمه» را نباید بدون توجه به این توضیح، صرفاً با کل رحم یکسان دانست.
جدول مقایسه اجزای حرام از نظر شهید آیتالله خامنهای و آیتالله سیستانی
برای اینکه تفاوت دو فهرست روشنتر باشد، میتوان موارد اصلی را در جدول زیر مقایسه کرد:
| مورد | آیتالله خامنهای | آیتالله سیستانی |
| خون | حرام | حرام |
| فضله | حرام؛ جدا از فهرست ۱۴ مورد | یکی از ۱۴ مورد |
| غدد / دشول | حرام | حرام |
| غده مغز به اندازه نخود | حرام | حرام |
| نخاع / مغز حرام | حرام | حرام |
| پی / زردپی | پی دو طرف تیرۀ پشت | زردپی، بنابر احتیاط واجب |
| کیسه صفرا | حرام | حرام |
| طحال | حرام | حرام |
| سیاهی چشم | حرام | حرام |
| رحم / بچهدان | حرام | مشیمه |
| مثانه | حرام | حرام |
| اندام تناسلی مذکر | حرام | حرام |
| اندام تناسلی مؤنث | حرام | حرام |
| بیضه / دنبلان | حرام | حرام |
| بخش میان سُم | در فهرست ۱۴ مورد | در فهرست ۱۴ مورد ذکر نشده |
این جدول صرفاً برای نشان دادن تفاوت در متن و عناوین احکام دو منبع رسمی است و نباید مواردی را که عنوانشان متفاوت است، بدون بررسی فقهی یکسان تلقی کرد.
آیا نخاع همان مغز حیوان است؟
خیر. در اصطلاح پزشکی و در توضیح فقهی این مسئله، نخاع در داخل ستون فقرات قرار دارد و با مغز سر تفاوت دارد.
در فتوای شهیدآیتالله خامنهای، «مغز حرام» بهصراحت با توضیح «نخاع» معرفی شده است. در منبع آیتالله سیستانی نیز «نخاع» با عبارت «حرام مغز» توضیح داده شده و محل آن میان ستون فقرات بیان شده است.
در نتیجه، وقتی در احکام گفته میشود خوردن «مغز حرام» جایز نیست، منظور این بخش از بدن است؛ نه اینکه هر آنچه عرفاً مغز حیوان نامیده میشود، مشمول همین عنوان باشد.
آیا جگر، دل و شُش حیوان حلال هستند؟
در فتوای آیتالله سیستانی، گوشت، قلب، کبد یا جگر، شش یا ریه، سیرابی، روده، عضلات، غضروفها، پوست و استخوان ـ غیر از مواردی که حکم خاص دارند ـ حلال دانسته شدهاند.
بنابراین نباید تصور کرد هر عضو داخلی حیوان حلال گوشت، حرام است.
در همین منبع آمده است که خوردن قلوه، دریچههای قلب و رگها، بهویژه شاهرگها، مکروه است. این حکم با حرمت تفاوت دارد و نباید این موارد را در فهرست اعضای حرام قرار داد.
همچنین درباره پوست و استخوان حیوانات حلال گوشت، احتیاط مستحب به اجتناب از خوردن آنها بیان شده، با استثناهایی که در همان منبع ذکر شده است.
آیا قلوه حیوان حلالگوشت حرام است؟
خیر، در منبع آیتالله سیستانی قلوه در شمار اعضای حرام قرار نگرفته است؛ بلکه خوردن آن مکروه دانسته شده است. این تفاوت میان «حرام» و «مکروه» مهم است.
حرام یعنی انجام یا خوردن آن جایز نیست؛ اما مکروه به این معناست که انجام آن نهی شده، ولی در حکم حرمت نیست.
بنابراین نمیتوان «قلوه» را در فهرست اعضای حرام حیوان حلالگوشت قرار داد.
حکم اجزای حرام در غذای پخته چیست؟
این سؤال زمانی اهمیت پیدا میکند که مثلاً یکی از اجزای حرام در غذایی مانند آبگوشت قرار گرفته باشد.
طبق مسأله ۱۳۶۴ آیتالله سیستانی، خوردن غذایی که مشتمل بر اجزای حرامی مانند نخاع یا دشول از حیوان حلالگوشت تذکیه شده باشد، جایز نیست؛ مگر اینکه هنگام طبخ، ذرات آن در غذا به اندازهای حل و مستهلک شود که عرفاً به دلیل کمی مقدار، دیگر آن جزء در غذا وجود نداشته باشد.
این نکته نشان میدهد که در احکام مربوط به غذا، تنها نام ماده مهم نیست؛ بلکه نحوه وجود و استهلاک آن در غذا نیز میتواند در حکم شرعی مؤثر باشد.
آیا اجزای حرام حیوان حلالگوشت در پرندگان هم وجود دارد؟
درباره پرندگان، هر دو منبع نکته جداگانهای دارند.
در فتوای شهید آیتالله خامنهای، اگر اعضای حرامی که در فهرست ذکر شدهاند در پرندگان حلال گوشت وجود داشته باشند، خوردن آنها بنا بر احتیاط واجب حرام است. فضله نیز بهطور جداگانه حرام اعلام شده است.
در فتوای آیتالله سیستانی، درباره پرندگان تصریح شده که خون و فضله آنها حرام است و نسبت به سایر موارد، اگر در پرندگان یافت شود، بنابر احتیاط لازم باید از آنها اجتناب شود. این حکم شامل پرندگان خشکزی و آبزی نیز دانسته شده است.
بنابراین، در مورد پرندگان بهتر است حکم را دقیقاً بر اساس فتوای مرجع تقلید خود بررسی کرد و فهرست مربوط به چهارپایان را بدون توجه به این توضیحات به پرندگان تعمیم نداد.
آیا مدفوع حیوان حلال گوشت حرام است؟
بله، اما نحوه قرار گرفتن این مورد در فهرست دو مرجع متفاوت است.
در منبع رسمی شهید آیتالله خامنهای، فضله یا مدفوع جدا از ۱۴ عضو اصلی ذکر شده و حرام اعلام شده است.
در فتوای آیتالله سیستانی، فضله یکی از ۱۴ مورد معرفی شده است. در توضیح این مورد نیز مصادیقی مانند سرگین، پشکل، تپاله، پهن و غائط ذکر شده است.
پس اگر در منابع مختلف، عدد ۱۴ را همراه با فهرستهای کمی متفاوت دیدید، یکی از دلایل آن همین تفاوت در دستهبندی و عنوانگذاری موارد است.
تفاوت «حرام» و «مکروه» در اجزای حیوان چیست؟
این تفاوت از نظر فقهی اهمیت زیادی دارد. وقتی یک عضو حرام معرفی میشود، خوردن آن جایز نیست. اما اگر یک عضو مکروه باشد، حکم آن با حرمت یکی نیست.
برای نمونه، طبق فتوای آیتالله سیستانی، قلوه، دریچههای قلب و رگها مکروه هستند، در حالی که خون، نخاع، کیسه صفرا، طحال و سایر موارد فهرست مسأله ۱۳۶۳ حرامند. به همین دلیل، هنگام تهیه محتوای مربوط به احکام غذایی باید از عبارتهایی مانند «اعضای حرام» و «اعضای مکروه» به درستی استفاده کرد.
جمعبندی؛ اجزای حرام حیوانات حلالگوشت کداماند؟
حلال گوشت بودن یک حیوان به این معنا نیست که تمام بخشهای بدن آن نیز قابل خوردن باشد. در فقه، برای حیوانات حلال گوشت، اعضایی مشخص شده که خوردن آنها جایز نیست.
طبق منبع رسمی دفتر شهید آیتالله خامنهای، ۱۴ مورد شامل خون، آلت نری، آلت مادگی یا فرج، بچهدان، غدد یا دشول، بیضه یا دنبلان، غدهای در مغز به شکل نخود، مغز حرام یا نخاع، پی دو طرف تیرۀ پشت، زهرهدان یا کیسه صفرا، سپرز یا طحال، مثانه، سیاهی چشم و چیزی که در میان سُم قرار دارد است. فضله نیز جداگانه حرام اعلام شده است.
در فتوای آیتالله سیستانی نیز ۱۴ مورد ذکر شده که شامل خون، فضله، غدد و عقدههای کوچک بدن، غده مغز، نخاع، زردپی، کیسه صفرا، طحال، مردمک و سیاهی چشم، مشیمه، مثانه، اندام تناسلی مذکر، اندام تناسلی مؤنث و بیضه است. در مورد زردپی، حکم با تعبیر «بنابر احتیاط واجب» آمده است.
در عین حال، بسیاری از بخشهای دیگر حیوان مانند گوشت، دل، جگر، شش، سیرابی، روده و عضلات حلال هستند و نباید هر عضو داخلی را به دلیل قرار داشتن در بدن حیوان، حرام دانست.
در نهایت، چون در برخی موارد میان فتاوای مراجع تفاوتهایی در عنوان یا نحوه بیان حکم وجود دارد، ملاک عمل برای هر فرد، فتوای مرجع تقلید اوست.
منابع:
پایگاه اطلاعرسانی دفتر مقام معظم رهبری؛ اعضای حرام حیوانات حلالگوشت
دفتر آیتالله سیستانی؛ توضیحالمسائل جامع، جلد ۲، مسأله ۱۳۶۳
دفتر آیتالله سیستانی؛ اجزای حلال و مکروه حیوان حلالگوشت، مسأله ۱۳۶۶