قرآن کریم، آخرین کتاب آسمانی و معجزه جاویدان پیامبر اکرم (ص) از آغاز نزول تا امروز همیشه محور هدایت، اندیشه و پژوهش مسلمانان بوده است. در بین مباحث و مطالب علوم قرآنی، موضوع نسخ از جمله موضوعات مهم، اساسی و در عین حال پُر چالش محسوب میشود. موضوعی که گاه درباره آن سوالاتی مثل «آیات منسوخ قرآن کریم کدامند؟» یا «اگر حکمی منسوخ شده، چرا آیه آن همچنان در قرآن باقی مانده است؟» مطرح میشود.
در این مطلب از معراج النبی مهمترین آیاتی را که از سوی برخی از عالمان به عنوان آیات منسوخ معرفی شدهاند مرور خواهیم کرد. همراه ما باشبد.
نسخ و معنی آن
«نسخ» در لغت به معنای ازاله، تغییر، ابطال، رفع و جایگزین کردن چیزی با امر دیگر است. اما در اصطلاح علوم اسلامی و حقوق، نسخ به قرار دادن قانونی جدید گفته میشود که قانون قبلی را از اعتبار ساقط کند؛ طوری که امکان جمع و اجرای هر دو قانون به طور همزمان وجود نداشته باشد.
در این حالت، قانون تازه را ناسخ و قانون پیشین را منسوخ مینامند. به عبارت دیگر، ناسخ حکمی است که با آمدن آن، حکم سابق پایان یافته و جای خود را به حکم جدید میدهد.
آیات منسوخ چه آیاتی هستند؟
در مباحث علوم قرآنی، «نسخ» انواع مختلفی دارد. یکی از موارد مورد بحث، نسخ حکم است؛ یعنی آیه همچنان در قرآن باقی مانده و تلاوت میشود، اما حکم شرعیی که از آن استفاده میشده، با نزول آیه یا حکم دیگری پایان یافته است. در این حالت، خود آیه حذف نمیشود و همچنان بخشی از قرآن کریم و قابل تلاوت است.
در مقابل، برخی از عالمان مسلمان از نوع دیگری با عنوان «نسخ تلاوت» سخن گفتهاند؛ یعنی معتقد بودهاند آیهای زمانی تلاوت میشده، اما تلاوت آن نسخ شده است. این دیدگاه محل اختلاف جدی میان دانشمندان مسلمان است و نباید آن را با نسخ حکم یکسان دانست.
نسخ در قرآن کریم
قرآن کریم در چند آیه به مسئله نسخ اشاره کرده است. از جمله در آیه ۱۰۶ سوره بقره میفرماید:
«مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِهَا نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا أَوْ مِثْلِهَا»
«هر آیهای را نسخ کنیم یا از یادها ببریم، آیهای بهتر از آن یا همانند آن را میآوریم.»»
این آیه به روشنی بیان میکند که نسخ، بخشی از سنت تشریع الهی است و بر اساس حکمت و مصلحت انجام میشود.
نکتهای که باید به آن توجه داشت این است که نسخ در قرآن هرگز به معنای تغییر نظر یا جهل خداوند نیست. خداوند متعال از آغاز به همه امور آگاه است و هیچ حکمی را از روی ناآگاهی بیان نمیکند. از آنجا که احکام الهی بر پایه مصالح و مفاسد واقعی بیان شدهاند، ممکن است مصلحت برخی آیات تنها برای دورهای خاص وجود داشته باشد. در چنین مواردی، خداوند از همان ابتدا آن حکم را به صورت موقت شرح میدهد و پس از پایان یافتن مصلحت آن، حکم جدیدی را جایگزین آن مینماید.
بنابراین، آیات ناسخ بیانگر احکام و قوانین جدید الهی هستند که پس از نزول، جایگزین احکام قبلی میشوند و عمل به آنها بر همه مکلفان واجب است. از این رو، نسخ نه نشانه تغییر در علم الهی، بلکه جلوهای از حکمت، تدبیر و مدیریت الهی در بیان احکام متناسب با نیازها و شرایط بندگان است.
موارد نسخ در قرآن کریم
نکته مهم و قابل توجه این است که تعداد آیات ناسخ و منسوخ در قرآن مجید بسیار اندک است. اگرچه بین پژوهشگران و محققان علوم قرآنی درباره تعداد دقیق این آیات اختلافهایی وجود دارد، اما همه این موارد مشخص هستند و هیچگونه ابهام یا زمینهای برای گمراهی در فهم تعالیم قرآن ایجاد نمیکنند.
در برخی گزارشها از دیدگاه علامه طباطبایی، پنج مورد به عنوان موارد قابل اثبات نسخ در قرآن مطرح شده است…که عبارتاند از:
| بعددیف | حکم منسوخ | آیه مورد بحث | آیه ناسخ | توضیح کوتاه |
| ۱ | عفو و گذشت | بقره، ۱۰۹ | توبه، ۲۹ | در برخی دیدگاههای تفسیری، آیه توبه ناسخ حکم پیشین دانسته شده است. |
| ۲ | حرمت آمیزش در شبهای رمضان | — | بقره، ۱۸۷ | آیه ۱۸۷ حکم پیشین درباره آمیزش در شب رمضان را تغییر داد. |
| ۳ | مجازات فاحشه | نساء، ۱۵ | نور، ۲ | حکم مطرحشده در آیه نساء با حکم جدید در سوره نور تغییر یافت. |
| ۴ | توارث بر پایه پیوند ایمانی | — | احزاب، ۶ | در برخی دیدگاههای تفسیری، حکم پیشین با تأکید بر اولویت خویشاوندان تغییر یافته است. |
| ۵ | صدقه پیش از نجوا با پیامبر(ص) | مجادله، ۱۲ | مجادله، ۱۳ | حکم پرداخت صدقه پیش از نجوا با نزول آیه بعدی برداشته شد. |
- آیه عفو و گذشت از اهل کتاب: در برخی دیدگاههای تفسیری، آیه ۱۰۹ سوره بقره از موارد نسخ دانسته شده و آیه ۲۹ سوره توبه به عنوان آیه ناسخ آن معرفی شده است؛ هرچند درباره گستره و نحوه ارتباط این دو آیه، میان مفسران بحث وجود دارد. مثلا ذکر شده در آیه ۱۰۹ سوره بقره، مسلمانان در آغاز دوران هجرت به عفو و گذشت در برابر اهل کتاب دعوت شدهاند. سپس آیه ۲۹ سوره توبه، که دستور به مقابله با گروهی از اهل کتابِ پیمانشکن و معاند میدهد، حکم پیشین را نسخ کرده است.
- نسخ حکم حرمت همبستری در شبهای ماه رمضان: در آغاز، بر اساس حکم اولیه، آمیزش با همسر در شبهای ماه رمضان ممنوع بود؛ اما این حکم با آیه ۱۸۷ سوره بقره نسخ شد و خداوند این محدودیت را برداشت.
- نسخ حکم مجازات فاحشه: حکم بیانشده در آیه ۱۵ سوره نساء درباره مجازات زنان مرتکب فاحشه، با نزول آیه ۲ سوره نور که حکم جدید را بیان میکند، نسخ شده است.
- نسخ برخی احکام مربوط به توارث بر پایه پیوند ایمانی: در برخی دیدگاههای تفسیری، حکم توارث میان مؤمنان بر اساس پیوند دینی (در ابتدای اسلام، میان برخی از مؤمنان بر اساس پیوند ایمانی، ارث برقرار بود) با نزول آیه ۶ سوره احزاب تغییر یافت و اولویت خویشاوندان نسبی در ارث مورد تأکید قرار گرفت.
- نسخ حکم نجوا با پیامبر (ص): در آیه ۱۲ سوره مجادله، مسلمانان موظف بودند پیش از گفتوگوی خصوصی با پیامبر اکرم(ص)، صدقهای بپردازند؛ اما این حکم در آیه بعد، یعنی آیه ۱۳ همین سوره، نسخ شد و این تکلیف برداشته شد.
این موارد نشان میدهد که نسخ در قرآن کریم، موضوعی محدود و استثنایی است و تنها در مواردی پیش آمده که حکمت الهی و مصالح جایگزینی حکمی جدید را اقتضا میکرده است. به همین دلیل نسخ نه به معنای تغییر در علم الهی، بلکه جلوهای از تدبیر حکیمانه خداوند در هدایت و قانونگذاری برای بندگان است.
چرا آیات منسوخ همچنان در قرآن باقی ماندهاند؟
یکی از پرسشهای رایج درباره نسخ این است که اگر حکم برخی آیات نسخ شده، چرا خودِ آیات همچنان در قرآن وجود دارند و تلاوت میشوند؟
پاسخ این است که نسخ به معنای باطل شدن یا نادرست بودن آیه نیست؛ بلکه تنها به این معناست که مدت اجرای یک حکم به پایان رسیده و خداوند حکم کاملتر یا مناسبتری را جایگزین آن کرده است. بنابراین، نسخ هرگز به معنای تغییر در علم یا اراده الهی نیست، بلکه جلوهای از حکمت خداوند در تشریع احکام متناسب با شرایط و نیازهای جامعه است.
چرا آیات منسوخ قرآن حذف نشدهاند؟
هر آیهای که بعدها حکم آن نسخ شده، در زمان نزول خود نقش مهمی در هدایت و تربیت جامعه اسلامی داشته است. جامعه نوپای مسلمانان آمادگی دریافت همه احکام نهایی را بهصورت یکباره نداشت؛ ازاینرو، برخی احکام بهصورت تدریجی تشریع شدند تا مردم مرحلهبهمرحله برای پذیرش کامل شریعت آماده شوند.
از این رو، آیات منسوخ همچنان در قرآن باقی ماندهاند؛ زیرا افزون بر اینکه بخشی از کلام الهی هستند، بیانگر سیر حکیمانه تشریع، درسآموز تاریخ قانونگذاری اسلامی و جلوهای از روش تربیتی قرآن به شمار میرود.
چرا آیات منسوخ همچنان تلاوت میشوند؟
خواندن قرآن تنها برای آگاهی از احکام عملی نیست، بلکه راهی برای ارتباط با کلام الهی، تقویت ایمان، تفکر در آیات و شناخت حکمت تشریع احکام است. به همین دلیل آیاتی که حکم اجرایی آنها باطل شده نیز همچنان بخشی از قرآن کریم هستند و تلاوت آنها ارزش و جایگاه خود را حفظ کرده است.
مطالعه این آیات نشان میدهد که اسلام چگونه جامعه را بهصورت آرام آرام تربیت کرد و احکام را متناسب با شرایط و آمادگی مردم تشریع نمود. این شیوه، جلوهای از حکمت الهی در قانونگذاری و هدایت انسانهاست.
همچنین باید توجه داشت که نسخ تنها در برخی احکام عملی و اجتماعی رخ داده است و هرگز اصول ثابت و اصلی دین، مانند توحید، عدالت، اخلاق و عبادت خداوند را شامل نشده است. از نگاه عقل نیز این روش کاملاً منطقی و درست است؛ همانگونه که آموزش در هر مرحله متناسب با توان و رشد افراد انجام میشود تشریع احکام نیز بر اساس مصالح و آمادگی جامعه صورت گرفته است.
در نهایت، برخلاف تصور بعضی افراد موارد نسخ در قرآن بسیار کم است و بسیاری از آیاتی که در گذشته منسوخ تصور میشدند، از دیدگاه پژوهشگران معاصر منسوخ نیستند.
سخن پایانی
نسخ در قرآن کریم، برخلاف آنچه گاهی تصور میشود، نشانه تغییر در علم یا اراده خداوند نیست؛ بلکه جلوهای از حکمت الهی در تشریع احکام و تربیت تدریجی جامعه اسلامی و انسان است. خداوند متعال احکام را متناسب با شرایط، نیازها و میزان آمادگی مردم نازل کرد تا جامعه گامبهگام به سوی کمال و اجرای کامل شریعت حرکت کند.
از طرف دیگر، تعداد آیات منسوخ بسیار کم است و بیشتر آیات قرآن همچنان دارای احکام ثابت و مشخص هستند. حتی آیاتی که حکم اجرایی آنها باطل شده، همچنان بخشی از کلام الهی محسوب میشوند و تلاوت آنها برای هدایت، تدبر، تقویت ایمان و شناخت سیر حکیمانه تشریع ارزشمند است.
بنابراین، شناخت درست مفهوم نسخ نهتنها هیچ شکی در مورد قرآن ایجاد نمیکند، بلکه پرده از یکی از جلوههای حکمت، رحمت و تدبیر خداوند در قانونگذاری برمیدارد و نشان میدهد که قرآن کریم کتابی هماهنگ، حکیمانه و جاودانه است که در همه زمانها چراغ هدایت انسانها خواهد بود.