عبارت تسبیحات اربعه از دو واژه “تسبیحات” و “اربعه” تشکیل شده است. واژه تسبیحات از ریشه «س ب ح» است و جمع واژه تسبیح است. خود تسبیح به طور خاص منزه، پاک و مقدس شمردن خداوند است و به اذکار متفاوتی که در غالب آنها ریشه «س ب ح» آمده، اطلاق میشود. البته در معنای وسیعتر ذکرهایی که این ریشه در آنها استفاده نشده است را نیز شامل میشود که در تسبیحات اربعه چنین است.
واژه اربعه یک کلمه عربی است که به معنی چهارگانه است.
پس تسبیحات اربعه، چهار ذکر متفاوتی هستند که برای منزه و مقدس دانستن خدا و اقرار به آن میتوان بر لب جاری کرد.
تسبیحات اربعه یا چهارگانه شامل اذکار «سبحان الله»، «الحمدلله»، «لا اله الا الله» و«الله اکبر» میشود. همانطور که مشخص است تنها ذکر سبحان الله ریشه «س ب ح» را دارد.
تسبیحات اربعه را هم میتوان به صورت مستقل به زبان آورد و هم به عنوان بخشی از ادعیه و عبادات دیگر در نظر گرفته شده است. به عنوان مثال این تسبیحات در نمازهای یومیه در رکعتهای سوم و چهارم در اندازه مشخص (برخی از فقها خواندن سه مرتبه و برخی خواندن تنها یک مرتبه این اذکار در رکعت سوم و چهارم نماز را کافی میدانند) خوانده میشوند.
اگر چه در اهمیت و فضیلت این اذکار، اشاره به قرار گرفتن آن ها در اذکار نماز کفایت میکند اما به عنوان تتمه مطلب به برخی از روایتهایی که درباره تسبیحات از ائمه اطهار علیهم السلام نقل شدهاند اشاره میکنیم:
- امام صادق (ع)
امام صادق علیه السلام روایت نموده که رسول الله (ص) میفرماید: ذکر «سبحان الله و الحمدلله و لا اله الا الله و الله اکبر» را بسیار بگویید؛ چرا که در قیامت (عدهای از ملائکه) در پیش روی این اذکار، پشت سر و دنباله رو اینها باشند و این ذکرها، نیکیهای ماندگار هستند[1].
- امام صادق (ع)
به نقل از امام صادق (ع)، پیامبر اکرم (ص) به اصحاب خود رو کرده و فرمودند: سپرهای خویش را بردارید، آنان گفتند: برای دشمنی که در کمین ما قرار دارد؟ حضرت پاسخ دادند: نه! بلکه از آتش، و بگویید: «سبحان الله و الحمد لله و لا اله الا الله و الله اکبر»[2]
- امام محمد باقر (ع)
پیامبر خدا (ص) از کنار مردی عبور میکرد که در باغ خود به کاشتن درختی مشغول بود، پیامبر ایستاد و به او فرمود: آیا به تو درختی معرفی کنم که ریشه آن استوارتر است و زودتر برسد و میوههایش پاکتر و بادوام تری بدهد؟ آن مرد گفت: ای پیامبر خدا! من را راهنمایی کن. حضرت فرمود: هر زمان وارد صبح و شام شدی (وقت صبح و شب) بگو: سبحان الله و الحمدلله و لا اله الا الله و الله اکبر. اگر این را بگویی برایت در مقابل هر یک تسبیح، از هر میوهای ده درخت در بهشت خواهد بود و این کلام یکی از مصادیق باقیات صالحات است. آن مرد به رسول الله (ص) گفت: ای پیامبر خدا! من تو را گواه میگیرم و این باغ را به تو تحویل میدهم تا برای مسلمانان صدقه باشد – آنان که اهل صُفه هستند- در اینجا بود که خداوند آیات 5 تا 7 سوره لیل را بر پیامبر (ص) نازل نمود[3] (الإمامُ الباقرُ عن آبائه عليهم السلام : إنَّ رسولَ اللّه ِ صلى الله عليه و آله مَرَّ برَجُلٍ يَغرِسُ غَرسا في حائطٍ لَهُ ··· ، فقالَ : أ لا أدُلُّكَ على غَرسٍ أثبَتَ أصلاً و أسرَعَ إيناعا و أطيَبَ ثَمَرا و أنقى ؟ قالَ : بلى فِداكَ أبي و اُمّي يا رسولَ اللّه ِ فقال : إذا أصبَحتَ و أمسَيتَ فقُلْ : «سُبحانَ اللّه ِ و الحَمدُ للّه ِ و لا إلهَ إلاّ اللّه ُ و اللّه ُ أكبَرُ» فإنّ لكَ بذلكَ إن قُلتَهُ بكُلِّ تَسبيحَةٍ عَشرَ شَجَراتٍ في الجَنَّةِ من أنواعِ الفاكِهَةِ ، و هُنَّ مِن الباقِياتِ الصّالِحاتِ فقالَ الرّجُلُ : اُشهِدُكَ يا رسولَ اللّه ِ أنَّ حائطي هذا صَدَقَةٌ مَقبوضَةٌ على فُقَراءِ المُسلمينَ مِن أهلِ الصُّفَّةِ ، فأنزَلَ اللّه ُ تباركَ و تعالى : «فأمّا مَنْ أعْطى و اتَّقى * و صَدَّقَ بِالحُسْنى * فسَنُيَسِّرُهُ لِليُسْرى»).
[1] شیخ صدوق، ثواب الأعمال و عقاب الأعمال، ص 8، منشورات الرضی، قم، چاپ دوم، 1364ش.
[2] طبرسى، حسن بن فضل، مکارم الأخلاق، ص 306، شریف رضی، قم، چاپ چهارم، 1370ش
[3] آمالی شیخ صدوق، ص 202 و 203، کتابچی، تهران، چاپ ششم، 1376ش