سوره انسان، هفتاد و ششمین سوره قرآن کریم بر اساس ترتیب کنونی سورهها است. این سوره به نامهای “دهر” و “هل اتی” نیز شناخته میشود. سوره انسان در جزء بیست و نهم قرار دارد و دارای 31 آیه میباشد. محتوای این سوره مبارکه به امورمهمی مثل آفرینش انسان، هدایت تکوینی، هدایت تشریعی، اراده آدمی در تعیین سرنوشت خویش، وضعیت کافران در روز معاد، خصائل اهل تقوا در روز قیامت و نکاتی همانند صبر اشاره دارد. در سوره انسان آیاتی وجود دارند که در شأن و فضیلت اهل بیت علیهم اسلام نازل شدهاند و به جریان نذر و اطعام مسکین، یتیم و اسیر در سه روز پیاپی اشاره دارد. در مطالب قبلی با عنوان “تفسیر سوره انسان” تفسیری از آیات ابتدایی سوره را با شما به اشتراک گذاشتیم؛ حال و در ادامه به تفسیر آیات دیگر سوره میپردازیم.
تفسیر آیاتی از سوره انسان
در ادامه تفسیر سوره انسان و شمردن اعمال ابرار به آیه نهم سوره میرسیم. الله تعالی در آیه نهم میفرماید: آنان میگویند ما شما را تنها برای خداوند اطعام میکنیم، نه جزا و پاداشی از شما میخواهیم نه تشکری.
این برنامه ابرار ویژه برای اطعام نیست؛ ابرار تمامی اعمالشان برای ذات پاک خداوند خالص است و هیچ گونه چشمداشتی به پاداش مردم و تقدیر و تشکر آنان ندارند. عموما در دین مبین اسلام ارزش عمل به خلوص نیت است. اعمال و اموری که انگیزه غیر الهی در آنها نهفته باشد مثلا ریاکارانه باشند یا به خاطر هوای نفس و حتی با نیت تقدیر و تشکر مردم و قدردانی مالی انجام شوند، هیچگونه ارزش معنوی و الهی نخواهند داشت. حدیثی از رسول خدا (ص) نير این موضوع را میرساند، آنجا که میفرماید: “لا عمل الا بالنية و انما الاعمال بالنيات”.
مقصود از عبارت “وجه الله” همان ذات پروردگار است. زیرا خداوند صورت جسمانی ندارد و این همان چیزی است که در دیگر آیات قرآن کریم به آن تاکید شده است. در آیه ۲۷۲ سوره بقره آمده است: “و ما تنفقون الا ابتغاء وجه الله” و در آیه ۲۸ سوره کهف خداوند در توصیف همنشینان شایسته رسول خدا (ص) چنین فرموده است: “و اصبر نفسك مع الذين يدعون ربهم بالغداة و العشي يريدون وجهه”.
در آخرین توصیف برای ابرار خداوند در آیه دهم میفرماید: آنان میگویند ما از پروردگار خویش میترسیم از آن روز که عبوس و شدید است (انا نخاف من ربنا یوما عبوسا قمطريرا).
این کلام میتواند زبان حال یا زبان قال ابرار باشد. تعبیر روز قیامت به روز عبوس و سخت با توجه به اینکه عبوس یک صفت انسانی است برای تاکید بر وضعیت وحشتناک روز موعود است. به این معنا که آنقدر رخدادهای آن روز سخت و ناراحت کننده هستند که نه تنها انسان ها در آن روز قیافه هایشان در هم کشیده است بلکه انگار آن روز نیز عبوس است.
درباره واژه قمطریر و اینکه از چه ماده ای گرفته شده است در بین مفسران و اربابان لغت اختلاف وجود دارد. برخی آن را برگرفته از “قمطر” میدانند و برخی دیگر آن را مشتق از ماده “قطر” بر وزن مرغ گفته اند و میم را اضافی میدانند.
البته مشهور همان معنای نخست است که به معنی شدید و عبوس است.
ادامه تفسیر …
در این بخش سوالی پیش میآید و آن این است که اگر اعمال ابرار برای خدا خالص شده اند، چرا میگویند ما از عذاب روز معاد بیمناک هستیم؟ آیا خوف از عذاب قیامت با انگیزه و نیت الهی سازگاری دارد؟
در پاسخ به این سوال باید گفت: ابرار برای خدای متعال قدم بر میدارند و خوف از عذاب روز معاد بدان جهت است که عذاب الهی است و اگر به نعمات بهشتی علاقمند هستند بدان جهت است که از جانب خداوند میباشند، و در واقع این همان چیزی است که در باب نیت عبادات در فقه بیان شده است. در واقع گفته شده که قصد قربت در عبادات با انگیزه علاقه به ثواب و ترس از مجازات و حتی کسب موهبت های مادی از جانب خدا منافات ندارد چرا که تمامی اینها بازگشت به خداوند میکنند و در اصطلاح از قبیل داعی بر داعی است هر چند مرحله والای عبادت این است که علاقه به نعمات بهشتی و بیم از عقوبت اخروی نیز انگیزه آن نباشد و به شکل یک پارچه به عنوان “حبالله” انجام شود.
تعبیر به “انا نخاف من ربنا یوما عبوسا قمطريرا”نیز گواهی بر آن است که این ترس نیز بیم از پروردگار است.
نکتهای که توجه به آن خالی از لطف نیست این است که دومین ویژگی ابرار با پنجمین ویژگی هر دو به مسئله خوف اشاره دارند با این تفاوت که در ویژگی اول تنها از بیم قیامت سخن گفته شده اما در خوف دوم به ترس از خداوند در روز قیامت اشاره شده است. در یکی از دو خوف ذکر شده که شر روز قیامت گسترده است و در دیگری ار عبوس و شدید بودن آن سخن به میان آورده شده است. در حقیقت یکی از خوف ها گستردگی آن را میرساند و دیگری گستردگی کیفی آن را بیان میکند.
در یازدهمین آیه از سوره انسان به نتیجه اجمالی کارهای نیک و نیت های پاکی که ابرار دارند اشاره شده است. خداوند در این آیه میفرماید: به سبب همینها خدای متعال آنان را از شر آن روز نگهداری میکند و در حالی که با طراوت، مسرور و شادمانند از آنان استقبال میشود.
واژه “نظره” به معنی طراوت، خرمی و شادابی ویژهای است که بر اثر زیادی نعمت و رفاه به آدمی دست میدهد. بله؛ رنگ رخسار آنان در آن روز آرامش و نشاط درونی آن ها اطلاع میدهد.
پس اگر در جهان به سبب احساس مسئولیت از آن روز خوفناک بودند، حق تعالی در عوض آنها را در آن روز غرق سرور میکند.
“لقاهم” در این آیه از تعابیر بسیار جالب است که نشان دهنده آن است که حق تعالی از این مهمانان گرانقدر با لطف خاص خود استقبال میکند و آنان را در شادی غرق میکند و در سایه رحمت خویش جای میدهد..
سوره انسان – منشاوی