احادیث بیت المال

احادیث بیت المال

در این مطلب از سری مطالب احادیث موضوعی که در آن‌ها کلام و احادیث ائمه اطهار علیهم السلام برای مسائل و موضوعات مختلف دسته بندی و ارائه شده‌اند به نگارش و جمع آوری احادیث بیت المال پرداخته‌ایم تا در این باره نیز سخن آن بزرگواران را که برگرفته از قرآن و فرامین الهی می‌باشد را در جهت به کارگیری آن‌ها در مسیر رشد و تعالی که لازمه‌اش ایمان، اخلاص و عمل صالح در تمامی بخش‌های زندگی از جمله بخش و حوزه اقتصادی، است نسب العین قرار داده و مطابق با آن‌ها و کلام خداوند عمل نماییم. بیت المال اگر چه در اصل یک اصطلاح در فقه اسلامی است و نامی برای یکی از نهادهای دولت اسلامی می‌باشد اما امروزه به هر نوع مالی که تمامی مردم در آن سهیم هستند (عموما اموال دولتی) اطلاق می‌شود.

احادیث بیت المال
احادیث بیت المال

در واقع اگر که بیت المال از لحاظ لغوی بررسی گردد می‌توان در ارتباط با آن این چنین گفت که بیت المال مکانی برای محافظت از اموال و دارایی‌ها عمومی و خصوصی است و در اصطلاح و در صدر اسلام به مکانی که اموال و دارایی‌های عمومی و منقول دولت اسلامی در آن قرار داشت اطلاق می‌شود. در ادامه و به تدریج این لفظ برای اموال عمومی (مالی که ملک تمامی مسلمانان است) مسلمانان نیز که شامل وجه نقد، اراضی و اشیاء منقول و مواردی از این دست است نیزبه کار گرفته شد. و در آخر و با تاسیس کردن نهادی به این نام، بیت المال موسسه‌ای مالی در نظر گرفته شد که بر درآمدها و مصارف دولت اسلامی ناظر است

بیت المال در کلام رسول خدا (ص)

  • آمرُکُمْ بِأرْبَعٍ وَ أنْهاکُمْ عَنْ أرْبَعٍ: آمرُکُمْ بِالاْءیمانِ بِاللّه ِ ـ ثُمَّ فَسَّرَها لَهُمْ، فَقالَ: شَهادَهُ أنْ لا إلهَ إلاَّ اللّه ُ ـ وَ إقامَهُ الصَّلاهِ وَ إیْتاءُ الزَّکاهِ وَ أنْ تُؤَدُّوا خُمْسَ ما غَ[۱]

شما را به چهار چیز امر می‌کنم و از چهار چیز نهی می‌نمایم: شما را به ایمان به خداوندامر می‌کنم، سپس و در جهت توضیح آن فرمود: به این معنا که به یگانگی خداوند شهادت دهید، نماز را به پا دارید، زکات را پرداخت نمایید و خمس آن‌چه را که به دست می‌آورید را بدهید.

  • کَلاّ، وَالذى نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِیَدِهِ! اِنَّ شَمْلَتَه الآنَ لَتُحتَرَقُ عَلَیْهِ فِی النارِ، کانَ غَلّها مِنْ فیء المُسْلمینَ یَوْمَ خِیبَرٍ[۲]

مِدعَم از خدمتکاران پیامبر (ص) در یکی از غزوات به همراه ایشان بود. او در این نبرد به دست دشمن شهید شد. مسلمانان در اطراف پیکر او گرد آمده و می‌گفتند: بهشت گوارای تو باشد اما رسول خدا (ص) حرفی نمی‌زد و خشمگین به نظر می‌آمد. افرادی که آنجا بودند از علت این خشم آگاه نبودند که ناگهان رسول خدا فرمود: نه هرگز! قسم به خداوندی که جان محمد به دست اوست، روپوشش الان او را در میان آتش شعله ور خویش می‌سوزاند زیرا که او آن روپوش را (بدون رعایت مقررات) از روی خیانت و از میان بیت المال مسلمانان برداشته بود.

  • ما مِنْ غریمٍ ذَهَبَ إلى والٍ من وُلاهِ المسلمین وَ استبانَ للوالی عُسْرَتُهُ، الاّ بَرِءَ هذا الْمُعْسِرُ مِنْ دَیْنِهِ و صارَ دَیْنُهُ عَلى والی المسلمین فی ما بینَ یَدَیه مِنْ أمْوالِ المسلمینَ[۳]

هر شخص بدهکاری که به نزد حاکمی از حاکمان مسلمانان رفته و فقر و ناچاری‌اش برای حاکم محرز گردد، بدهکاری او بر عهده والی خواهد بود و او می‌بایست از اموال عمومی، قرض آن فرد را بپردازد.

  • مَنْ اسْتَعْمَلْناهُ مِنْکُمْ عَلى عَمَلٍ، فَکَتَمَنا مِخْیَطا فَما فَوْقَهُ، کانَ غَلُولاً یَأتی بِهِ یَوْمَ الْقیامَه[۴]

هر یک از شما را بر کاری قرار دادیم و او ، سوزنی و یا چیزی مهم‌تر را از ما مخفی دارد، آن خیانت کننده را به همراه خیانتش در روز قیامت می‌آورند.

احادیث امامان (ع)

و در ادامه به احادیث بیت المال روایت شده از امامان معصوم (ع) خواهیم پرداخت.

امام علی (ع)

  • اُنْظُرْ خراجَکَ فَجُدَّ [وجُدَّ] فیه وَ لا تَتْرُکْ مِنْهُ دِرْهَما! فَإذا أردتَ أنْ تَتَوَجَّهَ إلى عملک فَمُـرَّ بی! قالَ: فَأتیتُهُ. فَقالَ لى: اِنَّ الذى سَمِعْتَهُ مِنّی، خُدْعَهٌ. إیّاکَ اَنْ تَضْرِبَ مُسلِما أوْ یَهُودِیا أوْ نَصرانِیا، فی دِرهَم خراجٍ أوْ تَبیع دابَّه عَمَلٍ فى دِرْهَمٍ. فَإنّما أُمِرْنا أنْ نَأخُذَ مِنْهُمْ العَفوَ (أی: الزائد لا أصل المال)[۵]

مردی از طائفه ثقیف نقل می‌کند: امیر مومنان علی (ع) من را به عنوان مامور جمع آوری خراج (مالیات) به بعضی از نواحی کوفه ارسال کرد و در برابر مردم گفت: به دقت درباره خراج بررسی‌های لازم را انجام ده و در آن بکوش و از یک درهم نیز مگذر! زمانی که خواستی به محل کار خود بروی به نزد من بیا. آن مرد در ادامه میگوید: آن هنگام که قصد حرکت داشتم به نزد ایشان رفتم. حضرت فرمودند: آن‌چه را که شنیدی خدعه بود. مبادا شخص مسلمان، مسیحی و یا یهودی را برای خراج بزنی و یا حیوان کاری را به سبب مالیات بفروشی! چون‌که ما مامور هستیم که مازاد را از آنان بگیریم نه اصل مال آن‌ها را.

امام حسین (ع)

  • إنَّ الْأمْرَ بِالْمَعْروفِ وَالنَّهىَ عَنِ الْمُنْکَرِ: دُعَاء إلَى الاْءسْلامِ مَعَ رَدِّ الْمَظالِمِ وَ مُخَالِفَهِ الظالِمِ وَ قِسْمَه الفَیءِ وَ الْغَنائِمِ وَ أخْذ الصّدَقاتِ مِنْ مَواضِعِهَا وَ وَضْعَها فی حَقَّها[۶]

همانا امر به معروف و نهی از منکر این است که اهل کفر را به اسلام دعوت نمایی، حق و حقوق ستمدیده‌ها را باز پس گیری، با ظالم به مخالفت برخیزی ، عادلانه غنیمت‌ها و بیت المال را میان اهل آن تقسیم نمایی، زکات را از موضع و محل آن گیری و در جایی که لازم است مصرف کنی.

احادیث بیت المال
احادیث بیت المال

امام سجاد (ع)

  • وَ أمّا حَقُّ الْمالِ: فَأنْ لا تَأْخُذَهُ إلاّ مِنْ حِلِّهِ وَلاتُنْفِقَهُ إلاّ فی حِلِّهِ. وَلا تُحَرِّفَهُ عَنْ مَواضِعِهِ وَ لا تَصْرِفَهُ عَنْ حَقائِقِهِ وَ لا تَجعَلَهُ إذا کانَ مِنَ اللّه إلاّ إلَیهِ وَ سَبَبا إلَى اللّه[۷]

و اما حق مال؛ و آن این است که اموال را به جز از طریق حلال به دست نیاوری و جز در مسیر حلال آن را صرف ننمایی و از موضعش منحرف ننموده و از حقیقت ماهوی او دورش نسازی و چون مال از او (خدا) است جز به راه او استفاده نکنی و جز مایه‌ی حرکت به سمت او (خداوند متعال) قرار ندهی.

امام باقر (ع)

  • عَنِ النَّبی صلی الله علیه و آله: خَمْسَهٌ لَعَنْتُهُمْ ـ وَکُلُّ نَبیٍّ مُجابٍ ـ الزائدُ فیکِتابِ اللّه ، وَ التّارِکُ لِسُنَّتی، وَ الْمُکَذِّبُ بِقَدَرِاللّه ِ وَ المُسْتَحِلُّ مِنْ عِتْرَتی ما حَرَّمَ اللّه ُ …، وَ الْـمُسْتَأثِرُ بِالفَیْئ المُسْتَحِلُّ لَهُ[۸]

امام باقر (ع) از پیامبر خدا (ص) روایت می‌کند که ایشان فرمودند: پنج شخص هستند که من و هر پیامبر مستجاب الدعوه‌ای آن‌ها را لعنت نموده است؛ آن که در کتاب خداوند آیه‌ای را زیاد نماید، آن که سنتم را رها کند و آن کس که قضا و قدر خداوند را تکذیب نماید و آن‌کس که حرمت اهل بیتم را که حق تعالی واجب نموده نگاه ندارد و آن کس که اموال عمومی را به خود منحصر ساخته و (تصرف در) آن را (به سود خویش) حلال شمارد.

امام جعفر صادق (ع)

  • عن حفص بن غیاث، قال: سمعت أباعبداللّه علیه السلام یقول ـ و سئل عن «قسم» بیت المال ـ : أهْلُ الإسلام، هم أبناء الإسلام اُسَوّی بینَهُم فی العطاء. و فضائلُهُم بَینَهُم و بین اللّه . أجْعَلُهُم کبنی رَجُلٍ واحدٍ؛ لا یَفْضُلُ أحَدٌ مِنهُم لِفَضْلِهِ وَ صَلاحِهِ فی المیراث عَلى آخَرَ ضعیفٍ منقوص. قال: وَ هذا هُوَ فعل رسول اللّه فی بدّو أمره. وَقالَ غَیْرُنا: أُقَدِّمُهُمْ فی الْعَطاءِ بمـا قَدْ فَضَّلَهُم اللّه ُ بسوابِقِهِم فی الإسلام[۹]

شخصی به نام حفص بن غیاث نقل می‌کند که از امام صادق (ع) در ارتباط با تقسیم بیت المال سوال کردند. ایشان در پاسخ فرمودند: اهل اسلام فرزندان اسلام به شمار می‌روند، در امکانات بیت المال من آنان را برابر می‌دانم. امتیازات معنوی آنان میان آن‌ها و خداوند محاسبه می‌گردد. (پس) همچون فرزندان یک شخص که فضیلت و صلاحیت، موجب فزونی ارث بردن یکی بر دیگری که ناقص و ضعیف می‌باشد، نمی‌گردد (مسلمانان نیز این چنین می‌باشند). امام در ادامه بیان فرمودند: رسول خدا (ص) در آغاز اسلام این چنین رفتار نمود اما دیگران گفتند: ما، بعضی را طبق سابقه‌ی بیش‌تر در اسلام، از لحاظ اقتصادی امتیاز می‌دهیم.

امام موسی کاظم (ع)

  • إنَّ اللّه َ لَمْ یَتْرُکْ شَیْئا مِن صُنُوفِ الْأمْوالِ إلاّ وَ قَدْ قَسَّمَهُ وَ أعْطى کُلَّ ذى حَقٍّ حَقَّهُ الخَاصَّهَ وَ العامَّهَ وَ الْفُقَرآءَ وَ الْمَساکینَ وَ کُلَّ صِنْفٍ مِنْ صُنُوفِ الناسِ. فَقَالَ: لَوْ عُدِلَ فی الناسِ لاَسْتَغْنُوا. ثُمَّ قالَ: إنَّ الْعَدْلَ أحْلى مِنَ الْعَسَلِ وَ لا یَعْدِلُ إلاّ مَنْ یُحسِنُ الْعَدْلَ[۱۰]

همانا خداوند همه‌ی اموال را تقسیم نموده و حق هر مستحق از خاص و عام، فقیر، مسکین و دیگر گروه‌ها و اصناف مردم را به آنان داده است. در ادامه فرمود: اگر در بین مردم عدالت حاکم باشد، همه بی نیاز می‌گردند و سپس فرمود: عدالت از عسل شیرین‌تر می‌باشد و تنها کسی که عدالت را خوب بداند آن را پیشه خواهد کرد.

امام رضا (ع)

  • … وَالْبَراءَهُ مِنَ الَذینَ ظَلَمُوا آلَ مُحَمَّدٍ علیهم السلام… والْبَراءَهُ مِنَ الناکِثینَ وَ القاسطینَ وَ الْمارِقین … وَالْبَراءَهُ مِنْ أهْلِ الاْسْتِئثار … .[۱۱]

… بیزاری از اشخاصی که به آل محمد (ع) ستم روا نمودند … و برائت و بیزاری از افراد پیمان شکن، منحرفان و مرتدان … و بیزاری از ویژه و منحصر سازان اموال عمومی مسلمانان بر خویش، … از شرایط اسلام راستین است.

منابع:

[۱] صحیح مسلم، ج۱، ص۲۷، باب الامر بالایمان

[۲] سیره ابن هشام، ج۳، ص۳۵۴

[۳] مستدرک الوسائل، ج۲، ۴۹۱

[۴] صحیح مسلم، ج۲، ص۱۲۷

[۵] وسائل الشیعه، ج۴، ص۹۰

[۶] تحف العقول، ص۲۷۰

[۷] همان، ص ۱۹۱

[۸] الکافی، ج۲، ص۲۹۳

[۹] همان، ج۱۱، ص۸۱

[۱۰] اصول کافی، ج۲، ص۴۹۵

[۱۱] عیون اخبار الرضا، ج۲، ص۱۲۶

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

62 − = 54