عقل در احادیث

عقل

تمام خوبی‌ها توسط عقل درک می‌شوند و آن‌که عقل ندارد، دین نیز ندارد [۱]. این کلام از حضرت محمد (ص) و آیات بسیاری که در قرآن کریم در باب تفکر و تعقل آمده‌اند تماما به مهم بودن عقل در آموزه‌های اسلامی اشاره دارند. عقل که به عنوان یکی از قوای ادراک آدمی شناخته می‌شود و به دو نوع عقل نظری و عقل عملی تقسیم شده است و کارکرد شهودی و عملکرد استدلالی برای آن تعریف شده است. جزو منابعی به شمار می‌رود که فقه تشیع برای استنباط احکام شرعی آن‌ها را به کار می‌گیرد. در حقیقت عقل آن‌چنان مهم است که در اسلام همچون انبیاء به عنوان حجت شناخته می‌شود.

عقل در احادیث
عقل در احادیث

در ادامه قصد داریم به احادیثی که درباره عقل و اهمیت آن از ائمه معصوم علیه السلام در کتب معتبر نقل شده‌اند، بپردازیم.

عقل در کلام حضرت محمد (ص)

  • یا عَلىُّ اَلعَقلَ مَا اکتُسِبَت بِهِ الجَنَّهُ و َطُلِبَ بِهِ رِضَى الرَّحمنِ [۲].

ای علی عقل آن چیزی است که به وسیله آن جنت و خشنودی خدای رحمان به دست می‌آید.

  • مَن اُلهِمَ الصِّدقَ فى کَلامِهِ وَ الإنصافَ مِن نَفسِهِ وَ بِرَّ والِدَیهِ وَ وَصلَ رَحِمِهِ، اُنسِى ءَ لَهُ فى اَجَلُهُ وَ وُسِّعَ عَلَیهِ فى رِزقِهِ وَ مُتِّعَ بِعَقلِهِ وَ لُـقِّنَ حُجَّتَهُ وَقتَ مُساءَلَتِهِ [۳].

هر که صدق در کلام، انصاف در رفتار، بِر و نیکی به پدر و مادر و صله رحم به او الهام گردد، اجل اوبه تأخیر می افتد، روزی او فراوان شود، از عقل و خِرد خویش بهره‌مند می‌شود و زمان سوال (توسط ماموران الهی)، جواب مناسب به وی تلقین می‌شود.

  • مَنِ استَشارَهُ أَخوهُ المُؤمِنُ فَلَم یَمحَضهُ النَّصیحَهَ سَلَبَهُ اللّهلُبَّهُ [۴].

هر آن‌کس که برادر مومن او با وی مشورن نماید و او به صدق (صادقانه) راهنماییش نکند، خداوند عقلش را از او سلب می‌کند.

  • أَعقَلُ النّاسِ أَشَدُّهُم مُداراهً لِلنّاسِ [۵].

عاقل‌ترین مردم، بیشترینِ مدارا کننده با مردم است.

  • لا فقرَ اَشدُّ مِنَ الجَهلِ، لا مالَ اَعودُ مِن العَقلِ [۶].

هیچ فقری سخت‌تر از جهل و نادانی نیست، هیچ مال و دارایی نافع‌تر از عقل نیست.

سخن امامان (ع)

امام علی (ع)

  • کَثرهُ ألامانی مِن فَسادِ العَقل [۷].

زیادی آرزوها از فساد و تباهی عقل است.

  • مَن تَرَکَ الإستِماعَ مِن ذَوی العُقولِ ماتَ عَقلُهُ [۸]

هر آ‌‌ن‌کس که گوش فرا دادن به خردمندان را ترک کند، عقلش بمیرد.

  • کُلُّ شَىْ‏ءٍ یَحتاجُ اِلَى الْعَقْلِ وَ الْعَقْلُ یَحْتاجُ اِلَى الاَْدَبِ [۹].

هر چیزی به عقل نیازمند است و عقل به ادب نیاز دارد.

  • عَلَى الْعاقِلِ اَنْ یُحْصى عَلى نَفْسِهِ مَساویَها فِى الدّینِ وَ الرَّأىِ وَ الاَْخْلاقِ وَ الاَْدَبِ ، فَیَجْمَعُ ذلِکَ فى صَدْرِهِ اَوْ فى کِتابٍ وَ یَعْمَلُ فى اِزالَتِها [۱۰].

بر عاقل و خردمند است که بدی‌های خود در دین، اندیشه، اخلاق و ادب را یادداشت نماید (حساب کند) و به خاطر خویش بسپارد و برای از میان بردن آن‌ها تلاش کند.

امام حسن مجتبی (ع)

  • لا یَغشُّ العاقِلُ مَن استَنصَحَه [۱۱].

عاقل به شخصی که از او نصیحت می‌خواهد، خیانت نمی‌کند.

امام حسین (ع)

  • لا یَکمُلُ العَقلُ إلاّ بِاتِّباعِ الحَقِّ [۱۲]

عقل کامل نمی‌گردد مگر با پیروی و تبعیت از حق.

  • إذا وَرَدَت عَلَى العاقِلِ لُمَّه ٌ قَمَعَالحُزنَ بِالحَزمِ وَ قَرَعَ العَقلَ لِلاِحتیالِ [۱۳]

چون که برای خردمندی مشکلی ایجاد شود، غم و حزن خویش را با هوشیاری و دور اندیشی از بین میبرد و عقل را به چاره جویی وا خواهد داشت.

عقل

امام محمد باقر (ع)

  • اِنَّ اللّه‏َ عَزَّوَجَلَّ یَقى بِالتَّقْوى عَنِ الْعَبْدِ ما عَزُبَ عَنْهُ عَقْلُهُ وَ یُجَلّى بِالتَّقْوى عَنْهُ عَماهُ وَ جَهْلَهُ [۱۴].

همانا خداوند عز و جل به وسیله تقوا آدمی را از آن‌چه که عقل او به آن نمی‌رسد، مصون می‌دارد و کوردلی و جهالت را از او دور می‌کند.

امام صادق علیه السلام

  • أکمَلُ الناسِ عَقلاً أحسَنُهُم خُلقاً [۱۵].

کامل‌ترین مردم از لحاظ عقلی، خوش خُلق‌ترین آنان است.

  • لا یُعَدُّ الْعاقِلُ عاقِلاً حَتّى یَسْتَـکْمِلَ ثَلاثا: اِعْطاءَ الْحَقِّ مِنْ نَفْسِهِ عَلى حالِ الرِّضا وَ الْغَضَبِ وَ اَنْ یَرْضى لِلنّاسِ ما یَرْضى لِنَفْسِهِ وَ اسْتِعْمالَ الْحِلْمِ عِنْدَ الْعَثْرَهِ [۱۶]

عاقل، عاقل گفته نمی‌شود تا وقتی که سه چیز در او به حد کمال برسد (کامل شود): دادن و ادا نمودن حق در زمان رضا و خشم، آن‌چه برای خویش بخواهد برای دیگران نیز پسند کند و در هنگام خطا و اشتباه دیگران، صبور باشد.

  • اَصْلُ الْعَقْلِ القُدَرهُ وَ ثَمَرَتُها السُّرورُ [۱۷]

اصل عقل قدرت آن و ثمره آن شادی است.

امام موسی کاظم (ع)

  • التَوَدُّدُ اِلَی الناسِ نِصفُ العَقل [۱۸]

مهروزی نمودن به مردم، نصف عقل است.

امام حسن عسکری (ع)

  • حُسنُ العَقلِ جَمالٌ باطِنٌ [۱۹]

حُسن و نیکویی عقل، زیبایی باطن است.

منابع:

[۱] تحف العقول،۱۴۰۴ ق، ص۵۴

[۲] من لا یحضره الفقیه، ج۴، ص۳۶۹

[۳] اعلام الدین، ص۳۶۵

[۴] بحار الانوار، ج۷۲، ص۱۰۴

[۵] من لا یحضره الفقیه، ج۴، ص۳۹۵

[۶] تحف العقول، ص۶

[۷] غرر الحکم، ص۵۲۵

[۸] تحف العقول، ص۸۵

[۹] غرر الحکم و درر الکلم، ص۵۱۰

[۱۰] بحار الانوار، ج۷۵، ص۶

[۱۱] تحف العقول، ص۲۳۶

[۱۲] بحار الانوار (ط- بیروت)، ج۷۵، ص۱۲۷

[۱۳] نزهه الناظرو تنبیه الخاطر، ص۸۴

[۱۴] کافی، ج۸، ص۵۲

[۱۵] اصول کافی، ج۱، ص۲۳

[۱۶] تحف العقول، ص۳۱۸

[۱۷] بحار الانوار، ج۷۵، ص۷

[۱۸] تحف العقول، ص۴۳

[۱۹] بحار الانوار، ج۱، ص۹۵

سوره زمر آیات ۱۷ و ۱۸

  • تلاوت ترتیل آیه ۱۷ و ۱۸ سوره زمر – مصطفی اسماعیل

وَالَّذِینَ اجْتَنَبُوا الطَّاغُوتَ أَنْ یَعْبُدُوهَا وَأَنَابُوا إِلَى اللَّهِ لَهُمُ الْبُشْرَىٰ ۚ فَبَشِّرْ عِبَادِ ۱۷

الَّذِینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ ۚ أُولَٰئِکَ الَّذِینَ هَدَاهُمُ اللَّهُ ۖ وَأُولَٰئِکَ هُمْ أُولُو الْأَلْبَابِ ۱۸

و کسانی که از عبادت طاغوت پرهیز کردند و به سوی خداوند بازگشتند، بشارت از آن آنهاست؛ پس بندگان مرا بشارت ده! ۱۷

همان کسانی که سخنان را می‌شنوند و از نیکوترین آنها پیروی می‌کنند؛ آنان کسانی هستند که خدا هدایتشان کرده، و آنها خردمندانند. ۱۸

دانلود

موسسه قرآنی معراج النبی استان خوزستان

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

3 + 7 =