طب در احادیث ائمه اطهار (ع)

طب در احادیث

در این نوشتار و در ادامه سلسله مطالب احادیث موضوعی به موضوع طب پرداخته و احادیثی که در این باره از ائمه اطهار علیهم السلام در کتب معتبر حدیثی آمده‌اند را جمع آوری و به نگارش در آورده‌ایم. با نگاه و کاوش در متون اسلامی روشن می‌شود که فلسفه مهم احکام و قوانین اسلامی وضع شده، نائل آمدن جامعه انسانی به تکامل در دو بُعد مهم مادی و معنوی است. از نظر اسلام به عنوان کامل‌ترین و جامع‌ترین دین الهی، بزرگ‌ترین نعمتی که خداوند متعال به آدمی عطا کرده سلامت جسم و برتر از آن سلامت جان می‌باشد. هم‌چنین خطرناک‌ترین آفات و بلایا، مریضی جسم و بدتر و خطرناک‌تر از آن، مریضی جان خواهد بود. از حضرت امیر مومنان علی (ع) در این باره نقل شده است: همانا یکی از بلاها تنگ دستی می‌باشد، و سخت‌تر از آن بیماری جسم است، و سخت‌تر از آن مریضی قلب (بیماری دل) است، و همانا از نعمت‌ها توانمندی مالی می‌باشد و برتر از آن سلامت جسم است و برتر از آن تقوای قلب‌ها می‌باشد [۱].

طب در احادیث
طب در احادیث

بر این اساس که بیماری خطرناک ترین بلاها و سلامتی بزرگ ترین نعمات است، مشخص می‌شود که اسلام که هدف خویش را به کمال و سعادت رسیدن آدمی قرار داده است قطعا برای مبارزه با مریضی‌ها و تامین سلامت برنامه‌ی معینی ارائه کرده است. با بررسی کتب و نوشته‌های اسلامی به طب پیشگیرانه بر می‌خوریم. طبی که از اهداف اصلی و حکمت‌های مهم احکامی است که خداوند بیان کرده است (مقصود حکم به حرام، حلال، مباح و مکروه بودن چیزی). در حقیقت خداوند با برنامه‌های حیات بخش قرآن کریم انسان‌ها را به سوی مسیرهای تامین سلامت راهنمایی می‌کند و آدمی با به کارگیری آن‌ها نه تنها به نعمت بزرگ سلامتی دست پیدا می‌کند بلکه سعادت و خوشبختی آخرت را نیز برای خویش به ارمغان خواهد آورد … در این میان از ائمه معصوم علیهم السلام درباره طب و پیشگیری احادیثی نقل شده است که به طور قطع برگرفته از برنامه‌های نورانی و حیات بخش قرآن کریم میباشند که در ادامه به بیان آنها می‌پردازیم.

طب در کلام رسول الله (ص)

  • تَجَنَّبِ الدَّوَاءَ مَا احْتَمَلَ بَدَنُکَ الدَّاءَ فَإِذَا لَمْ یَحْتَمِلِ الدَّاءَ فَالدَّوَاء [۲]

تا زمانی که بدن تو درد را تحمل می‌کند از دارو دوری کن و هر زمان که آن را تحمل ننمود آنگاه به مصرف دارو روی بیاور.

  • ما خَلَقَ اللّهتَعالى داءً إِلاّ وَ خَلَقَ دَواءً إِلاَّ السامَ [۳].

خداوند متعال هیچ دردی را بدون درمان نیافرید مگر مرگ را.

  • تَخَلَّلوا، فَاِنَّهُ یُنَقِّى الفَمَ وَ مَصلَحَهٌ لِلِّثَهِ [۴]

خلال کنید (دندان‌ها را) چون که دهان را تمیز و موجب سلامت لثه می‌گردد.

  • مَرَّ اَخى عیسى علیه السلام بِمَدینَهٍ فَاِذا وُجُوهُهُم صُفرٌ وَ عُیونُهُم زُرقٌ فَشَکَوا اِلَیهِ ما بِهِم مِنَ العِلَلِ. فَقالَ: دَواؤُکُم مَعَکُم، اَنتُم اِذا اَکَلتُمُ اللَّحمَ طَبَختُموهُ غَیرَ مَغسولٍ، وَ لَیسَ یَخرُجُ شَىْ‏ءٌ مِنَ الدُّنیا اِلاّ بِجَنابَهٍ. فَغَسَلُوا بَعدَ ذلِکَ لُحومَهُم فَذَهَبَت اَمراضُهُم [۵] .

برادر من عیسی (ع) از شهری گذشت و مشاهده کرد که مردم آن رنگ چهره های آن‌ها زرد و چشم‌هایشان کبود می‌باشد. آن‌ها از مریضی‌هایی که داشتند در نزد او شکایت کرده و اظهار ناراحتی نمودند. پس عیسی (ع) فرمود: دوا و درمان شما همراهتان می‌باشد. شما زمانی که گوشت می‌خورید آن را بدون آن‌که بشورید می‌پزید، در حالی که هیچ چیزی بدون نوعی جنابت از دنیا نخواهد رفت. از آن به بعد گوشت‌هایی که مصرف می‌کردند را شستند و در نهایت، مریضی‌هایشان از بین رفت.

  • ما مِن اِمْرَاَهٍ حامِلَهٍ اَکَلَتِ الْبِطِّیخَ اِلاّ یَکونُ مَولودُها حَسَنَ الْوَجْهِ وَ الْخُلُقِ [۶]
  • عَلَیْکُمْ بِالاْءِهلیلَجَ الاَْسْوَدَ فَاِنَّهُ مِنْ شَجَرَهِ الْجَنَّهَ وَ طَعْمُهُ مُرٌّ و فیهِ شِفاءٌمِنْ کُلِّ داءٍ [۷]

طب در احادیث امامان (ع)

امام علی (ع)

  • قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام لِلْحَسَنِ ابْنِهِ علیه السلام یَا بُنَیَّ أَ لَا أُعَلِّمُکَ أَرْبَعَ خِصَالٍ تَسْتَغْنِی بِهَا عَنِ الطِّبِّ فَقَالَ بَلَى یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ قَالَ لَا تَجْلِسْ عَلَى الطَّعَامِ إِلَّا وَ أَنْتَ جَائِعٌ وَ لَا تَقُمْ عَنِ الطَّعَامِ إِلَّا وَ أَنْتَ تَشْتَهِیهِ وَ جَوِّدِ الْمَضْغَ وَ إِذَا نِمْتَ فَاعْرِضْ نَفْسَکَ عَلَى الْخَلَاءِ فَإِذَا اسْتَعْمَلْتَ هَذَا اسْتَغْنَیْتَ عَنِ الطِّب ‏[۸]

امام علی (ع) در توصیه‌ای به فرزند خود امام حسن علیه السلام فرمودند: فرزندم، آیا چهار خصلت (نکته) به تو یاد ندهم که با رعایت آن‌ها از پزشک بی‌نیاز گردی؟ امام حسن (ع) فرمود: چرا، ای امیر مومنا. امام (ع) فرمودند: تا زمانی که گرسنه نشدی غذا نخور و تا اشتها داری از غذا دست بکش و غذا را خوب بجو و پیش از خوابیدن قضای حاجت کن. اگر که این نکته‌ها را رعایت نمایی از مراجعه به پزشک بی نیاز خواهی شد.

  • لا یَدلُکَنَّ رِجلَیهِ بِالخَزَفِ، فَاِنَّهُ یورِثُ الجُذامَ [۹]

مبادا شخصی پای خود را سفال (سنگ پا) بِکِشد چرا که این عمل باعث جذام (خوره) می‌شود.

امام محمد باقر (ع)

  • ما أعظَمَ بَرَکَهَ السَّویقِ! إذا شَرِبَهُ الإِنسانُ عَلَى الشِّبَعِ أمرَأَهُ و هَضَمَ الطَّعامَ، و إذا شَرِبَهُ الإِنسانُ عَلَى الجوعِ أشبَعَهُ، و نِعمَ الزَّادُ فِی السَّفَرِ وَ الحَضَرِ السَّویقُ [۱۰].

سویق چه اندازه پُر برکت است! اگر که آدمی در حالی که سیر است آن را بخورد، غذا را گوارش می‌دهد و اگر که در حالی که گرسنه می‌باشد آن را تناول نماید، او را سیر خواهد ساخت. سویق چه توشه و غذای نیکویی است در سفر و حضر.

سویق
سویق

امام صادق (ع)

  • قالَ لى أبُوعَبْدِاللّهِ علیه السلام: نَزَلَ جَبْرَئیلُ علیه السلام عَلى رَسُولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله بِالسِّواکِ وَ الْخِلالِ وَ الْحَجامَهِ [۱۱].

امام صادق (ع) فرمودند: جبرئیل علیه السلام مسواک، خلال و حجامت را بر پیامبر (ص) نازل فرمود.

  • لَا تَدْخُلِ الْحَمَّامَ إِلَّا وَ فِی جَوْفِکَ شَیْ‏ءٌ یُطْفَأُ بِهِ عَنْکَ وَهَجُ الْمَعِدَهِ وَ هُوَ أَقْوَى لِلْبَدَنِ وَ لَا تَدْخُلْهُ وَ أَنْتَ مُمْتَلِئٌ مِنَ الطَّعَامِ [۱۲].

به حمام داخل نشو (حمام مکن) مگر در صورتی که در شکم خود چیزی (غذایی) که شدت حرارت معده را خاموش نماید، وجود داشته باشد که برای جسم سبب تقویت می‌گردد و در حالی که شکمت پُر از غذا می‌باشد نیز حمام مکن (به حمام داخل مشو).

امام موسی کاظم (ع)

  • سَمِعْتُ أبَا الْحَسَنِ مُوسَى بنِ جَعْفَرَ علیه السلام یَقُولُ: إدْفَعُوا مُعالَجَهَ اْلأطبّاءِ مَا اْندَفَعَ الدّاءُ عَنْکُمْ فَإنَّهُ بِمَنْزِلَهِ الْبِناءِ! قَلیلُهُ یَجُّرُ إلى کَثیرِهِ [۱۳]

تا آن هنگام که مریضی به طور جدی درگیرتان نکرده است، درگیر درمان پزشکان نشوید که درمان همانند بنایی است که کم آن، فرد را به مقدار فراوان آن خواهد کشاند.

امام رضا (ع)

  • إِنَّ اللّه تَبارَکَ وَ تَعالى لَم یُبِح أَکلاً وَ لا شُربا إِلاّ ما فیهِ المَنفَعَهُ و َالصَّلاحُ و َلَم یُحَرِّم إِلاّ ما فیهِ الضَّرَرُ و َالتَّلَفُ و َالفَسادُ،فَکُلُّ نافِعٍ مُقَوٍّ لِلجِسمِ فیهِ قُوَّهٌ لِلبَدَنِ فَهُوَ حَلالٌ [۱۴].

همانا خداوند تبارک و تعالی هیج خوردنی و نوشیدنی را مباح (حلال) ننموده است جز این‌که در آن سود و صلاحی بوده است و هیچ خوردنی و نوشیدنی را حرام نکرده است مگر این‌که در آن زیان، تلف شدن (مرگ) و فسادی بوده است. پس هر چیز نافع و مقوی برای جسم، که موجب تقویت بدن می‌گردد، حلال گردیده است.

  • لَیسَ مِن دَواءٍ اِلاّ و َهُوَ یُهیجُ داءً [۱۵]

هیچ داروی نیست جز این‌که بیماری دیگری را تحریک می‌نماید.

  • اِثنانِ عَلیلانِ أَبَدا: صَحیحٌ مُحتَمٍ و َعَلیلٌ مُخَلِّط [۱۶]

دو دسته همواره مریض هستند، شخص سالمی که پرهیز می‌کند و بیماری که ناپرهیزی می‌کند.

  • مَن أَرادَ أَن لا یُوذیَهُ مِعدَتُهُ فَلا یَشرَب بَینَ طَعامِهِ ماءً [۱۷]

هر آن‌کس که بخواهد معده‌اش او را اذیت نکند، پس در میان غذا آب نخورد.

  • مَنْ أَرَادَ أَنْ لَا یَشْتَکِیَ مَثَانَتَهُ فَلَا یَحْبِسِ الْبَوْلَ وَ لَوْ عَلَى ظَهْرِ دَابَّتِه [۱۸]‏.

هر کس که بخواهد از درد و بیماری مثانه شکایت و اظهار ناراحتی ننماید، ادرار خود را حبس نکند حتی اگر که بر اسبی سوار باشد.

منابع:

[۱] الأمالى، طوسى، ص ۱۴۶، ح ۲۴۰

[۲] مکارم الاخلاق ص ۳۶۲

[۳] طب النبی ص ۱۹

[۴] کافى (ط-الاسلامیه) ج ۶، ص ۳۷۶، ح ۵

[۵] قصص الانبیاء(راوندی) ص ۲۷۴، ح ۳۳۰

[۶] طب النبی صلی الله علیه و آله ، ص ۱۰

[۷] طب النبى، ص ۳۱

[۸] خصال، ص ۲۲۹

[۹] کافى(ط-الاسلامیه) ج ۶، ص ۵۰۰، ح ۱۹

[۱۰] طبّ الأئمّه لابنی بسطام ، ص ۶۷ ، بحار الأنوار ، ج ۶۶ ، ص ۲۷۸ ، ح ۱۳

[۱۱] کافى ۶: ۳۷۶ ح ۲

[۱۲] کافی(ط-الاسلامیه) ج ۶ ، ص۴۹۷ ، ح ۵

[۱۳] بحار الانوار۸۱: ۲۰۷ ح ۱۷

[۱۴] مستدرک الوسائل و مستنبط المسایل ج ۱۶، ص ۳۳۳، ح ۲۰۰۶۱

[۱۵] کافی (ط – الإسلامیه) ج ‏۸، ص ۲۷۳ ، ح ۴۰۹

[۱۶] فقه الرضا ص ۳۴۰

[۱۷] طب الرضا(ترجمه امیر صادقی) ص ۲۵۸ – بحارالأنوار (ط-بیروت) ج ۵۹، ص ۳۲۳

[۱۸] طب الرضا ص ۳۵

  • تلاوت ترتیل آیه ۱۶ سوره مائده – محمدحسین سعیدیان

یَهْدِی بِهِ اللَّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَهُ سُبُلَ السَّلَامِ وَیُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ بِإِذْنِهِ وَیَهْدِیهِمْ إِلَىٰ صِرَاطٍ مُسْتَقِیمٍ

خداوند به برکت آن، کسانی را که از خشنودی او پیروی کنند، به راه‌های سلامت، هدایت می‌کند؛ و به فرمان خود، از تاریکیها به سوی روشنایی می‌برد؛ و آنها را به سوی راه راست، رهبری می‌نماید.

دانلود

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

7 + = 15